Марк Захаравіч Шагал (фр. Marc Chagall; 1 ліпеня 1887, Віцебск — 28 скакавіка 1985, Сэн-Поль дэ Ванс, Праванс, Францыя) - беларускі, расійскі і французскі мастак і паэт. Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў еўрапейскага авангарднага мастацтва XX ст.
Біяграфія (да 1924 г.). Нарадзіўся (6.07.1887) на ўскрайку Віцебску, у Пескаваціках, месцы пасялення яўрэйскай беднаты, у сям'і Захара Шагала, гружчыка харчовага складу. У сям'і усяго было 9 дзяцей. У трынадцаць год паступіў у трэці клас рускай школы.
Першыя ўрокі жывапісу ён атрымоўвае ў Віцебску ў мастака Ю.Пэна, майстэрню якога наведваў на працягу дзвюх месяцаў.
Зімой 1906-07 года Шагал накіроўваецца ў Пецербург прадоўжыць мастацкую адукацыю, маючы пры сабе 27 рублёў і паперу, у якой гаварылася аб камерцыйных мэтах яго паездкі і якая давала магчымасць атрымаць яўрэю часовы дазвол на жыхарства ў расійскай сталіцы. Па ўспамінах Шагала, грошай бракавала не толькі на асобны пакой, але нават і на асобнае ложка, і што з-за адсутнасцю пашпарту ён аднойчы трапіў у турму.
Каб атрымаць пасведчанне валодання якім-небудзь рамяством, якое давала магчымасць атрымаць права на сталае жыхарства ў Пецярбургу, ён паступае на вучобу да мастака шыльдаў. Але атрымаць права на сталае жыхарства ў Пецярбургу ўсё ж не ўдалося. Пасля беспаспяховага намагання паступіць у Вучылішча тэхнічнага малявання барона Штыгліца, цягам двух год наведвае школу Таварыства падтрымкі мастацтваў М. Рэрыха., у якую прыймалі без іспытаў, але якое не давала аніякага пасведчання пасля яе заканчэння. Але сістэма выкладання ў школе не задаволіла Шагала і гады вучобы там ён пазней назваў "згубленым часам". Між тым, яго талент быў заўважаны і ён пачаў атрымоўваць у школе невялікую стыпендыю. Але пасля адной з вымоваў з боку выкладчыкаў ён пакідае школу.
Шагал спрабуе таксама атрымаць мастацкую адукацыю ў прыватнай школе Званцавай (Е.Н. Званцева), у якой выкладалі Бакст і Дабужынскі, але і там не знаходзіць нічога неабходнага для свайго мастацкага развіцця. Бакст, пасля прагляду яго прац, сказаў: "вы маеце талент, але вы нядбайны і на памылковым шляху".
Пад час побыту ў Пецярбургу Шагал часта наведвае Віцебск, дзе на падворку бацькоўскага дома зняў майстэрню, вокны якой выходзілі на Іллінскую цыркву. У гэты час у Віцебску ён знаёміцца са сваёй будучай жонкай Бэллай Розэнфельд, якая паходзіла з заможнай яўрэйскай сям'і. Паволі выспявае жаданне ехаць у Парыж каб, па словах Шагала, пазбегнуць небяспекі "зарасці мохам": "глебай, у якой былі карані маёй творчасці, быў Віцебск, але майму мастацтву быў патрэбен Парыж, як дрэву вада". Грашовую падтрымку на паездку ён атрымоўвае ад аматара мастацтва Шагала, адваката, выдаўцы і дэпутата Дзяржаўнай Думы М. Вінавера. Атрымаўшы ад мастака некалькі карцін, Вінавер назначыў яму стыпендыю ў 125 франкаў у месяц. У жніўні 1910 года едзе ў Парыж.
У Парыжы некаторы час ён наведвае так званыя "вольныя акадэміі" Ла Палет і вядомую Гранд Шам'ер на Монпарнасе. У мастацкіх салонах і на выставах ён змог убачыць палотны майстроў новага французскага мастацтва: імпрэсіяністаў, Сезана, Ван Гога, Гагена, Баннара, Мацісса. Зімою 1911 года ён перабіраецца у слынны "Вулей", дом з мноствам танных майстэрняў на вуліцы Данцыг у квартале Монпарнас. Яго суседзямі былі Ф. Лежэ, А. Архіпенка, Д. Штэрэнберг, А. Мадыльяні, О. Цадкін і Х. Суцін. За бракам палатна Шагалу даводзіцца маляваць нават на абрусах і прасцінах. Ён збліжаецца з паэтамі Б. Сандрарам, М. Жакобам, А. Сальмонам і Г. Апалінэрам, які, з'яўляючыся лідэрам і тэарэтыкам новага мастацтва, моцна паўплываў на маладога мастака. Ён жа прэзэнтаваў Шагала вядомаму нямецкаму маршану Г. Вальдэну. З'яўляюцца першыя пуьлікацыі пра Шагала на рускай мове А. Луначарскага і Я. Тухенгольда. У 1912 г. Шагал упершыню удзельнічае ў Восеньскім Салоне, а ў 1913 выстаўляецца на маскоўскай выставе неапрымітывістаў (разам з М. Ларыёнавым, Н. Ганчаровай, А. Шэўчэнка і Н. Пірасманішвілі). Вясною 1914 года ён пакідае Парыж і адпраўляецца ў Берлін, дзе Г. Вальдэн ладзіць выставу яго твораў жывапісу і графікі (у дзвюх залах рэдакцыі часопіса "Штурм"). 15 чэрвеня адразу пасля вернісажу Шагал вяртаецца ў Віцебск, дзе яго і нападкала першая сусветная вайна.
Значнай падзеяй ў жыцці становіцца шлюб з Бэллай Розэнфэльд, якая праз доўгія гады стане для мастака не толькі жонкай і сябрам, але і надхняльнай музай. 1914 і большую частку 1915 г. ён праводзіць у Віцебску. З восені 1915 па восень 1917 года ён з жонкай жыве ў Пецербургу, дзе служыць у ваенным бюро і адначасова прымае удзел у выставах ("Бубновый валет" у Маскве, "Современное русское искусство" у Пецербургу).
Пасля рэвалюцыі у лістападзе 1917 г. Шагал вяртаецца ў Віцебск, дзе ў жніўні 1918 года назначаецца камісарам Губернскага аддзела народнай асветы. Ён мае на мэце стварэнне ў Віцебску мастацкай школы і музея сучаснага мастацтва. Віцебская народная мастацкая школа (Народнае мастацкае вучылішча) была арганізавана ў канцы 1918 г. і адкрыта ў студзені 1919 г. На месца заведуючага быў запрошаны з Пецербурга М. Дабужынскі, але хутка яго пасаду заняў сам Шагал. З сакавіка 1919 г. ён кіраваў таксама "Свабоднай майсэрняй жывапісу" і адначасова клапаціўся аб стварэнні мастацкага музея. Разам з тым ён друкуе артыкулы "Аб Віцебскім Народным мастацкім вучылішчы" і "Мастацтва ў дні Кастрычніцкіх угодкаў". Але эстэтычныя светапогляды Шагала не знайшлі разумення ні сярод мясцовых улад, ні сярод калег мастакоў, у прыватнасці К. Малевіча і Эль Лісіцкага, якія былі запрошаны Шагалам выкладчыкамі ў школу. Разлад і сварка з К. Малевічам сталі прычынай адыходу Шагала са школы, а пасля, у траўні 1920 г. і ад'езду ў Маскву, дзе ён працуе ў асноўным тэатральным матаком. У 1922 г. выкладае жывапіс і малюнак у калоніі для безпрызорных дзяцей у падмаскоўнай Малахаўцы. У пачатку 1922 г. ён вяртаецца ў Маскву, а летам 1922 г. праз Коўню (Каўнас) ён едзе ў Берлін, адкуль ў верасні 1923 года едзе ў Парыж.1
