Ізраіль Мацвеевіч (Мордухавіч) Басаў (1918, Мсціслаўль — 1994, Мінск) - беларускі жывапісец і графік, найбольш яркі і самабытны прадстаўнік беларускага савецкага андэграўнду 1970-х — 1980-х. гг.

---

Біяграфія. Нарадзіўся (7.10.1918) у г. Мсціслаўлі Магілёўскай губерні у сям'і краўца Мацьвея Мошавіча Басава і Марыі Рыгораўны (Шыфрына). Па самавольству чыноўнікаў пры ўзнаўленні ў 1950 г. пасведчання аб народжанні імя па бацьку было зменена на "Мордухавіч", што ўсталявалася потым ў дакументах і публікацыях. Акрамя Ізраіля, ў сям'і быў яшчэ старэйшы сын (1913 г.) Беніамін, у будучым - выдатны графік. З 1926 г. вучыўся ў 9-гадовай габрэйскай школе ў Мсціслаўлі, але ў 1935 г. быў вымушаны спыніць навучанне з прычыны хваробы.^{1 (37)}

У 1935-1941 працуе рэтушорам фатаграфіі ў арцелі "Путь Октября". У 1939 г. паспрабаваў паступіць у Віцебскае мастацкае вучылішча, дзе вучыўся брат, але не вытрымаў уступны іспыт з-за недахопу школьнай адукацыі. З пачаткам вайны, у 1941 г. - эвакуацыя ў г. Янгіюль у Узбекістане.^{1 (37)}

У 1942-1943 г. праходзіць вайсковую службу ў працоўнай арміі ў г. Паўлаўскі Пасад, адкуль дэмабілізуецца з-за хваробы і вяртаецца ў Янгіюль. У 1943-1944 г. працаваў мастаком-выканаўцам у Янгіюльскім драматычным тэатры. У 1944 г. разам з бацькамі вяртаецца ў Мсціслаў.^{1 (37)}

У 1944-1947 г. час ад часу працаваў як мастак-выканаўца ў Мсціслаўлі, потым у Мінску (дзе ў прыватнасці маляваў нумары на аўтамашыны). У 1947 г. бярэ шлюб з Бэлай Закб з якой ён быў знаёмы з даваенных часоў. Па пераездзе ў Мінск жыве ў бараку на вуліцы Чырвонаармейскай. У гэтым жа годзе нараджаецца сын Барыс.^{1 (37)}

У 1947 г. паступае ў Мінскае мастацкае вучылішча на аддзяленне "мастак-педагог" (сярод выклачыкаў - І. Ахрэмчык, Х. Ліўшыц, В. Цвірка). На апошнім курсе у 1951 г. быў ваключаны "за космапалітызм", але дзякуючы абароне з боку студэнтаў, прадстаўнік НКУС вырашаў яго аставіць.^{1 (37)}

У 1949 г. пасля аўтамабільнай аварыі памірае бацька і дабрабыт сям'і рэзка пагаршаецца. У 1950 г. нараджаецца сын Мацьвей.^{1 (37)}

У 1951 г. паступіў на працу ў Беларускае аддзяленне Цэнтральных мастацкіх майстэрняў Мастацкага фонду СССР (з 1967 г. - Мастацка-вытворчы камбінат Мастацкага фонду БССР), дзе амаль да сярэдзіны 1960-х, маляваў на заказ партрэты савецкіх правадыроў. З 1953 г. пачаў браць удзел у выставах. У 1959 г. быў прыняты ў Саюз мастакоў БССР. У гэтым жа годзе пераехаў ў новы дом на вуліцы Жданава.^{1 (37)}

У 1968 г. у сувязі з яго 50-годдзем, кіраўніцтва Союзу мастакоў прапанавала яму правесці закрытую персанальную выставу без удзелу гледачоў і прэсы, але прапанова была адхілена мастаком.^a У 1972 г. у выніку рэарганізацыі зволены з камбінату ў ліку іншых мастакоў і з гэтага часу нідзе на службе больш не лічыўся.^{1 (37)}

З-за адмоўнага стаўлення да ягонай творчасці выстаўкома ён праз даволі цяглы час (з 1975 да 1988 г.) амаль не меў магчымасці прымаць удзел у выставах у Мінску. Ягоны ліст са скаргай ў Міністэрства культуры СССР у 1978 г. не вырашае пытання. У гэты перыяд ён некалькі разоў выстаўляецца ў Вільнюсе (1972, 1975 г.) і Кіеве (1975, 1982 г.). У самы плённы перыяд сваёй творчасці ён быў пазбаўлены магчымасці быць экспанаваным на радзіме. Толькі пасля другога звароту ў Міністэрства культуры ў 1987 г. яму ў рэшце рэшт вяртаюць права выстаўляцца ў Мінску.(37)^{1 (37)}

1992 год быў пераломным: поспех у выстаўках галерэі „Брама“ ў Маскве і ў Мінску, а таксама запрашэнне пятнаццаці яго палотнаў у Ерусалім (пасля паказу слайдаў на Міжнародным мастацтвазнаўчым кангрэсе).^b

Памер у Мінску (4.08.1994). Пахаваны на Чыжоўскіх могілках. Болшасць твораў знаходзіцца ва ўласнасці сям'і мастака.^{1 (37)}

---

Творчасць. Па сканчэньнi вучэльнi Басаў быў захоплены жывапiсам Робэрта Фалька i Поля Сэзана, якiх ён вывучаў i пераасэнсоўваў. Гэта непасрэдным чынам адбiлася на ягонай творчасьцi — ён доўга заставаўся пад значным уплывам менавiта гэтых мастакоў. Усё сваё жыцьцё ён паўтараў, што вельмi хацеў быць падобным да Фалька, але з гэтага мала што атрымлiвалася.^g

Пэрыяд пераменаў у мастацтве Басава адбыўся памiж 1966 i 1967 гадамi. На зьмену нiзкi натурных краявiдаў прыходзяць работы спачатку нiбы наўмысна рознастылёвыя, але якiя крок за крокам кшталтуюць тую пазнавальную манеру, якая будзе ўласьцiвая мастаку на доўгiя гады. У гэты ўмоўны пераходны пэрыяд трапляюць «Дом з чырвоным дахам» (1966), «Партрэт жонкi» (1967), «Спатканьне» (1967), «Мэлёдыя» (1967), «Дзяўчына з гета» (1967). Ва ўсiх гэтых работах адчуваецца прынцыповае захапленьне мастака францускiм жывапiсам, але гэта толькi першае павярхоўнае ўражаньне, бо перадусiм Басаў ставiў сабе iншыя мэты.^g

Усім яго жывапісным палотнам папярэднічалі малюнкі — завершаныя і самакаштоўныя кампазіцыі з амаль скульптурнай лепкай аб’ёмаў, упэўненай шырокай контур-лініяй-мазком, з асаблівай выразнасцю вялікіх паўзаў на аркушы.^b

За дваццаць гадоў (1953—1973) яго згадалі двойчы ў агульных аглядах, а ў наступныя пятнаццаць (1973—1988) ён зусім сышоў з мастацкай арэны і пра яго ніхто не згадваў. У канцы 80-х мастак і сам стаў адмаўляцца ад розных прапановаў новых дылераў.^b Ён марыў аб сваёй персанальнай выстве ў Маскве, Іерусаліме, Нью-Йорку,^c але пайшоў з жыцця, не дачакаўшыся ніводнай сваёй персанальнай выстаўкі^b

У 1996 г., за два гады пасля смерці мастака, адбылася першая яго персанальная выстава ў Мінску ў Нацыянальным мастацкім музеі быў надрукаваны каталог пры падтрымцы фонда Сораса. У 2002 г. рэйтынгавым цэнтрам Прафесійнага Саюза мастакоў у Маскве выданы сертыфікат аб прысваенні І. Басаву катэгорыі 2–А (Мастак–прафесіянал высокаго класа з ярка выяўленай індывідуальнасцю )^a

Фотагалерэя (па матэр'ялах каталога 1996 г.1 і сайту http://israel-basov.com)

Мінскае мастацкае вучылішча, каля 1949 г. І. Басаў, каля 1049 г. І. Басаў, каля 1055 г. Л. Кроль, І. Басаў, А. Малішэўскі, каля 1965 г. І. Басаў, каля 1068 г. І. Басаў, 1077 г. І. Басаў на выставе жывапісу і графікі мастакоў-габрэяў. Мінск, 1089 г. І. Басаў у апошнія гады жыцця

     У 1968 г. у сувязі з яго 50-годдзем......далей >>

(Апошняя рэдакцыя: 31.07.2009)

(Апошняя рэдакцыя: 28.07.2009)