Марк Захаравіч Шагал (фр. Marc Chagall; 1 ліпеня 1887, Віцебск — 28 скакавіка 1985, Сэн-Поль дэ Ванс, Праванс, Францыя) - беларускі, расійскі і французскі мастак і паэт. Адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў еўрапейскага авангарднага мастацтва XX ст.
Біяграфія (да 1924 г.). Нарадзіўся (6.07.1887) на ўскрайку Віцебску, у Пескаваціках, месцы пасялення яўрэйскай беднаты, у сям'і Захара Шагала, гружчыка харчовага складу. У сям'і усяго было 9 дзяцей. У трынадцаць год паступіў у трэці клас рускай школы.1 (ст.185)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Першыя ўрокі жывапісу ён атрымоўвае ў Віцебску ў мастака Ю.Пэна, майстэрню якога наведваў на працягу дзвюх месяцаў.1 (ст.188)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Зімой 1906-07 года Шагал накіроўваецца ў Пецербург прадоўжыць мастацкую адукацыю, маючы пры сабе 27 рублёў і паперу, у якой гаварылася аб камерцыйных мэтах яго паездкі і якая давала магчымасць атрымаць яўрэю часовы дазвол на жыхарства ў расійскай сталіцы. Па ўспамінах Шагала, грошай бракавала не толькі на асобны пакой, але нават і на асобнае ложка, і што з-за адсутнасцю пашпарту ён аднойчы трапіў у турму.1 (ст.188)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Каб атрымаць пасведчанне валодання якім-небудзь рамяством, якое давала магчымасць атрымаць права на сталае жыхарства ў Пецярбургу, ён паступае на вучобу да мастака шыльдаў. Але атрымаць права на сталае жыхарства ў Пецярбургу ўсё ж не ўдалося. Пасля беспаспяховага намагання паступіць у Вучылішча тэхнічнага малявання барона Штыгліца, цягам двух год наведвае школу Таварыства падтрымкі мастацтваў (Рисовальная школа Общества поощрения художеств) М. Рэрыха (Н.К. Рерих), у якую прыймалі без іспытаў, але якое не давала аніякага пасведчання пасля яе заканчэння. Але сістэма выкладання ў школе не задаволіла Шагала і гады вучобы там ён пазней назваў "згубленым часам". Між тым, яго талент быў заўважаны і ён пачаў атрымоўваць у школе невялікую стыпендыю. Але пасля адной з вымоваў з боку выкладчыкаў ён пакідае школу.1 (ст.189)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Шагал спрабуе таксама атрымаць мастацкую адукацыю ў прыватнай школе Званцавай (Е.Н. Званцева), у якой выкладалі Л.С. Бакст і М.В. Дабужынскі (Добужинский), але і там не знаходзіць нічога неабходнага для свайго мастацкага развіцця. Бакст, пасля прагляду яго прац, сказаў: "вы маеце талент, але вы нядбайны і на памылковым шляху".1 (ст.189-190)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Пад час побыту ў Пецярбургу Шагал часта наведвае Віцебск, дзе на падворку бацькоўскага дома зняў майстэрню, вокны якой выходзілі на Іллінскую цыркву. У гэты час у Віцебску ён знаёміцца са сваёй будучай жонкай Бэлай Розэнфельд, якая паходзіла з заможнай яўрэйскай сям'і. Паволі выспявае жаданне ехаць у Парыж каб, па словах Шагала, пазбегнуць небяспекі "зарасці мохам": "глебай, у якой былі карані маёй творчасці, быў Віцебск, але майму мастацтву быў патрэбен Парыж, як дрэву вада". Грашовую падтрымку на паездку ён атрымоўвае ад аматара мастацтва Шагала, адваката, выдаўцы і дэпутата Дзяржаўнай Думы М. Вінавера. Атрымаўшы ад мастака некалькі карцін, Вінавер назначыў яму стыпендыю ў 125 франкаў у месяц для жыцця і працы ў Парыжы, куды М. Шагал ад'яжджае ў жніўні 1910 г.1 (ст.190-191)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У Парыжы некаторы час ён наведвае так званыя "вольныя акадэміі" Ла Палет і вядомую Гранд Шам'ер на Монпарнасе. У мастацкіх салонах і на выставах ён змог убачыць палотны майстроў новага французскага мастацтва: імпрэсіяністаў, Сезана, Ван Гога, Гагена, Баннара, Мацісса. Зімою 1911 года ён перабіраецца у слынны "Вулей", дом з мноствам танных майстэрняў на вуліцы Данцыг у квартале Монпарнас. Яго суседзямі былі Ф. Лежэ, А. Архіпенка, Д. Штэрэнберг, А. Мадыльяні, О. Цадкін і Х. Суцін. За бракам палатна Шагалу даводзіцца маляваць нават на абрусах і прасцінах. Ён збліжаецца з паэтамі Б. Сандрарам, М. Жакобам, А. Сальмонам і Г. Апалінэрам, які, з'яўляючыся лідэрам і тэарэтыкам новага мастацтва, моцна паўплываў на маладога мастака. Ён жа прэзэнтаваў Шагала вядомаму нямецкаму маршану Г. Вальдэну. З'яўляюцца першыя пуьлікацыі пра Шагала на рускай мове А. Луначарскага і Я. Тухенгольда. У 1912 г. Шагал упершыню удзельнічае ў Восеньскім Салоне, а ў 1913 выстаўляецца на маскоўскай выставе неапрымітывістаў (разам з М. Ларыёнавым, Н. Ганчаровай, А. Шэўчэнка і Н. Пірасманішвілі). Вясною 1914 года ён пакідае Парыж і адпраўляецца ў Берлін, дзе Г. Вальдэн ладзіць выставу яго твораў жывапісу і графікі (у дзвюх залах рэдакцыі часопіса "Штурм"). 15 чэрвеня адразу пасля вернісажу Шагал вяртаецца ў Віцебск, дзе яго і нападкала першая сусветная вайна.1 (ст.191,194-195)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Значнай падзеяй ў жыцці становіцца шлюб з Бэллай Розэнфэльд, якая праз доўгія гады стане для мастака не толькі жонкай і сябрам, але і надхняльнай музай. 1914 і большую частку 1915 г. ён праводзіць у Віцебску. З восені 1915 па восень 1917 года ён з жонкай жыве ў Пецербургу, дзе служыць у ваенным бюро і адначасова прымае удзел у выставах ("Бубновый валет" у Маскве, "Современное русское искусство" у Пецербургу).1 (ст.195)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Пасля рэвалюцыі ў лістападзе 1917 г. Шагал вяртаецца ў Віцебск, дзе ў жніўні 1918 года назначаецца камісарам Губернскага аддзела народнай асветы. Ён мае на мэце стварэнне ў Віцебску мастацкай школы і музея сучаснага мастацтва. Віцебская народная мастацкая школа (Народнае мастацкае вучылішча) была арганізавана ў канцы 1918 г. і адкрыта ў студзені 1919 г. На месца заведуючага быў запрошаны з Пецербурга М. Дабужынскі, але хутка яго пасаду заняў сам Шагал. З сакавіка 1919 г. ён кіраваў таксама "Свабоднай майсэрняй жывапісу" і адначасова клапаціўся аб стварэнні мастацкага музея. Разам з тым ён друкуе артыкулы "Аб Віцебскім Народным мастацкім вучылішчы" і "Мастацтва ў дні Кастрычніцкіх угодкаў". Але эстэтычныя светапогляды Шагала не знайшлі разумення ні сярод мясцовых улад, ні сярод калег мастакоў, у прыватнасці К. Малевіча і Эль Лісіцкага, якія былі запрошаны Шагалам выкладчыкамі ў школу. Разлад і сварка з К. Малевічам сталі прычынай адыходу Шагала са школы, а пасля, у траўні 1920 г. і ад'езду ў Маскву, дзе ён працуе ў асноўным тэатральным матаком. У 1922 г. выкладае жывапіс і малюнак у калоніі для безпрызорных дзяцей у падмаскоўнай Малахаўцы. У пачатку 1922 г. ён вяртаецца ў Маскву, а летам 1922 г. праз Коўню (Каўнас) ён едзе ў Берлін, адкуль ў верасні 1923 г. едзе ў Парыж.1 (ст.195-197)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У 1920-я гг. ён шмат падарожнічае і па ўсёй Францыі, знаёміцца з многімі французскімі мастакамі, крытыкамі, пісьменнікамі і выдаўцамі. У 1931 г., працуючы над ілюстрацыямі да Бібліі, едзе ў Палестыну, Сірыю і Егіпет, у 1932г. - у Галандыю, Італію, Іспанію, Англію. У 1935 г. наведвае Вільню і Варшаву, дзе ўбачыў габрэйскія кварталы, які нагадвалі яму віцебскія і якія выклікалі ў яго глыбокае хваляванне.1 (ст.200)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У 1930-я гг. Шагал адкрываюцца першыя рэтраспектыўныя выставы Шагала (1933 г. - Базэль, 1937 г. - Брусель), прысвойваюцца першыя прэміі (1939 г. - прэмія вядомага культурнага фонду Карнэгі). Між тым, у 1933 г. ў нацысцкай Германіі па загадзе Гебельса адбываецца публічнае спаленьне карцін Шагала (адна з першых акцый па знішчэнні фашыстамі так званага "дэгенэратыўнага мастацтва") У 1937 г. Шагал атрымлівае французскае грамадзянства.1 (ст.201)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У 1940 г. Шагал едзе на поўдзень Францыі і пасяляецца ў Правансе ў вёсачцы Гордэ. Тут ён атрымаў запрашэнне ад Музея сучаснага мастацтва ў Нью-Ёрку, і 23 чэрвеня 1941 г., на наступны дзень пасля нападу Германіі на Савецкі Саюз, прыбыў з Лісабона ў ЗША. У Нью-Ёрку Шагал апынуўся ў асяроддзі творчай інтэлігенцыі, якая ўцякла ад фашызма з Францыі і іншых краін Еўропы. Вайна, якая ішла на роднай мастаку зямлі, прыносіла яму глыбокія пакуты. У 1943 г. ў Нью-Ёрк прыехалі з Масквы члены габрэйскага антыфашысцкага камітэта - С. Міхоэлс, даўні сябар Шагала, і пісьменнік І. Фефер. Шагал падарыў ім некалькі карцін і перадаў "Ліст майму роднаму Віцебску", апублікаваны ў пачатку 1944 г. ў адной з нью-ёркскіх газет: "...Калі я пачуў, што бяда стаіць каля тваіх варот, я нібы сам ўспыхнуў і ўявівіў сабе такую страшную карціну: вораг лезе ў мой дом, у мой двор на Пакроўскай вуліцы, і па маіх вокнаў б'е ён калёным жалезам...".1 (ст.202-203)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У верасні 1944 г. раптоўна памірае Бэла, пасля чаго Шагал амаль год не быў у стане працаваць і толькі вясной 1945 г. зноў вярнуўся да творчасці.1 (ст.202)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Пасля канчатковага вяртання ў Францыю ў 1948 г. Шагал жыве першы час у Аржэвале каля Сэн-Жэрмэн-ан-Ле (Saint-Germain-en-Laye). У 1949 г. Шагал пераязджае ў гарадок Сэн-Жан-Кап-Фера (Saint-Jean-Cap-Ferrat) блізу Ніцы, а ўвесну 1950 г. пасяляецца ў Вансе (Vence). Тут Шагал пражыў да 1966 г., калі ў пошуках больш зацішнага месца перабраўся ў гарадок Сэн-Поль дэ Ваню, размешчаны недалёка ад Ніцы. Жывучы пастаянна на Міжземнаморскім ўзбярэжжы, ён кожны год ездзіць у Парыж, дзе займаецца ў асноўным друкаванай графікай.1 (ст.204-205)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У 1952 г. Шагал жэніцца на Валянціне Бродскай і разам з жонкай здзяйсняе падарожжы ў Грэцыю і ў Італію. Абодве гэтыя падзеі - новы шлюб і адкрыццё антычнасці - паслужылі імпульсам да новага ўздыму яго творчасці.1 (ст.205)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У пасляваенныя дзесяцігоддзі Шагал набывае сапраўды сусветную славу. Ён атрымоўвае шматлікія ганаровыя званні і ўзнагароды, у прыватнасці, ў 1977 г. вышэйшую ўзнагароду Францыі - Вялікі крыж Ганаровага Легіёна. У пачатку 1960-х Мальро і дэ Голь заказваюць мастаку роспіс плафона Гранд Опера. Францыя адкрывае для Шагала дзверы сваіх знакамітых сярэднявечных сабораў, для якіх ён выконвае на працягу 1950-1970-х гг. мноства вітражоў, а таксама шэраг керамічных пано. Шагал афармляе таксама шэраг старых і новых цэркваў і свецкіх грамадскіх збудаванняў у розных краінах Еўропы і ў Амерыцы.1 (ст.205)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Адна за адной ідуць яго выставы, найбуйнейшыя з якіх у 1950 г. у Мюнхене, у 1953 г. - у Турыне, у 1959 - у Луўры і Музеі дэкаратыўнага мастацтва ў Парыжы, у 1963 - у Токіо і Кіёта, у 1967 - у Цюрыху і Луўры, у 1969 - у Гран-Пале ў Парыжы, у 1972 - у Будапешце, у 1973 - у Маскве, у 1974 - у Берліне, у 1977-1978 - у Луўры, у 1978 - у Фларэнцыі, у 1979 - у Нью-Ёрку, у 1982 - у Стакгольме. Нараўне з жывапіснымі ладзяцца разнастайныя экспазіцыі графікі, вітражоў і скульптуры.1 (ст.205, 210)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
У чэрвені 1973 г. Шагал прыехаў на кароткі тэрмін у Маскву і Ленінград. Ён збіраўся ў Віцебск, але так і не наведаў яго; разбураны вайной, зменены наступнымі "рэканструкцыямі" горад яго юнацтва жыў зараз у асноўным толькі на палотнах мастака.1 (ст.210)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Шагал памёр 28 сакавіка 1985 г. у Сэн-Поль дэ Вансе, не дажыўшы двух гадоў да свайго стагоддзя.1 (ст.210)Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.
Фотаархіў
(Крыніцы фотаздымкаў: 1-7, 9, 11-13, 15, 17, 18, 20-22 - Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом)1Н. В. Апчинская. Марк Шагал. Графика (Альбом). - Москва, "Советский художник", 1990 г.; 8 - blueruins.tumblr.com; 10, 16 - en.wikipedia.org; 14 - be.wikipedia.org; 19 - ec-dejavu.ru; 23 - de.wikipedia.org) |
| 1. Від Віцебска (з гравюры 1880 г.) |
2. Сям'я Шагала (Марк - трэці злева) |
3. М.Шагал, 1905-1906 гг. |
4. Група выкладчыкаў Віцебскага мастацкага вучылішча, 1919 г. |
| 5. М.Шагал за працай над эскізам для Яўрэйскага камернага тэатра, 1920-1921 гг.; 6. У падмаскоўнай Малахаўцы з дзецьмі, 1921 г. |
7. М.Шагал з жонкай перад ад'ездам у Берлін |
8. М.Шагал у 1920-я гг. |
9. М.Шагал у Берліне, 1922 г. |
| 10. М.Шагал у Францыі, 1920-я гг. |
11. М.Шагал і А.Валар у Парыжы, 1925 г. |
12. М.Шагал у 1930-я гг. |
13. М.Шагал малюе партрэт Бэлы, 1934-1935 гг. |
14. М.Шагал, 4 ліпеня 1941 г. |
| 15. М.Шагал і В.Бродская, 1950-я гг. |
16. М.Шагал, 1952 г. |
17. М.Шагал у Парыжы, 1958-59 гг. |
18. М. Шагал у Палестыне, 1950-60-я гг. |
| 19. М.Шагал, 1965 г. |
20. Перад вітражом, 1960-70-я гг. |
21-22. М.Шагал у Траццякоўскай галерэі, 1973 г. |
23. Магіла М.Шагала у Сэн-Поль дэ Вансе |
|
