Фердынанд Рушчыц (10 снежня 1870, маёнтак Багданава Ашмянскага павета (зараз Валожынскі р-н) — 29 кастрычніка 1936, маёнтак Багданава) - беларускі і польскі мастак, графік, тэатральны дэкаратар і педагог.e
Продкі Рушчыцаў – беларуская праваслаўная шляхта, якая ў час росквіту Рэчы Паспалітай прыняла каталіцтва. У пачатку XVI ст. яны валодалі маёнткам Кодзень, якое ў 1511 г. яны прадалі Сапегам. У XVII ст. яны пераязджаюць у маёнтак Збярэгі на Мухаўцы, а ў 1568 г. мяняюць Збярэгі на Макраны, за 50 км ад Кобрына. У Кобрынскім павеце продкі Рушчыца жылі аж да канца XVIII ст. У 1836 г. дзед будучага мастака, адвакат, якога звалі таксама Фердынанд, набыў з аукцыёна маёнтак Багданаў недалёка ад Валожына, якое і стала больш чым на сто год радавым гняздом Рушчыцаў.a
Пасля смерці дзеда Багданаў дастаўся ў спадчыну сярэдняму сыну Эдварду і яго жонцы Альбіне (Альвіна Мунх - датчанка па паходжанню). Эдвард і Альбіна мелі чатырох дачок і адзінага сына Фердынанда – будучаго мастака.a, f
Дзяцінства і вучнёўства. Фердынанд Рушчыц нарадзіўся 10 снежня 1870 г. Дзяцінства і юнацтва мастака прайшлі ў Менску, дзе бацька працаваў чыноўнікам на Лібава-Роменскай чыгунцы. В 1883 г. 13-гадовы Фердынанд паступае у мінскую класічную гімназію, якую сканчае ў 1890 г. з залатым медалём. Тут жа ён сустракае выкладчыка Кузьму Якаўлевіча Ермакова, выхаванца Пецярбургскай Акадэміі Мастацтваў, у якога і атрымоўвае першыя навыкі ў выяўленчым мастацтве і аб якім пасля будзе успамінаць удзячна праз усё жыццё.a, b
Але бацька будучага мастака не ўхваляў захапленне сына і слухаючы бацькавай парады, увосень 1890 г. Фердынанд поступае на юрыдычны факультэт Пецярбугскага універсітэту, дзе старанна вучыцца на працягу даух гадоў. У 1891 г. ён падаў прашэнне ў Пецярбургскую акадэмію мастацтваў аб залічэнні яго вольнаслухачом на аддзяленне жывапісу. Праз год Рушчыц стаў акадэмістам. Спачатку ён займаўся ў майстэрні І. Шышкіна, а потым, калі Шышкін адыйшоў з Акадэміі, у А. Куінджы, вакол якога сабралася ў той час група таленавітых вучняў: А. Рылоў, М. Рэрых, В. Пурвіт, К. Врублеўскі. Першыя жывапісныя спробы Рушчыца заўважыў і высока ацаніў І. Рэпін. Падчас навучання некалькі разоў здзяйсняў мастакоўскія вандроўкі ў Крым і Прыбалтыку, наведаў выспы Руга і Барнгольм.a, b
Творчы шлях. 4 лістапада 1897 г. Рушчыц скончыў акадэмію і атрымаў званне мастака. У якасці дыпломных прац ён выставіў тры вялікія карціны – “Вячэрняя зорка”, “Трытоны” і “Вясна”. Апошнюю набыў для сваёй вядомай калекцыі Павел Траццякоў. Праз некалькі месяцаў, у 1898 г., на веснавой выставе ў акадэміі маскоўскі калекцыянер і мецэнат Сава Марозаў набыў карціну Рушчыца “Зімовы млын”, што дазволіла маладому мастаку здзейсніць доўгае падарожжа па Заходняй Еўропе з мэтай удасканалення свайго мастацтва. За два месяцы ён разам з Куінджы ды іншымі яго вучнямі наведаў Берлін, Дрэздэн, Кёльн, Парыж, Брусель, Мілан, Верону, Венецыю, Вену.a, b
Від сядзібы Рушчыцаў у Багданаве з боку пад'езда (да 1939 г.). Фота з сайту www.radzima.org
Па вяртанні ён на працяглы час асеў у Багданаве, зрэдку робячы паездкі па Беларусі і Расіі. Багданаў пасля шматгадовага заняпаду пачаў набываць свой былы выгляд. У большай ступені гэта было заслугаю бацькі мастака, які посля выхада ў адстаўку пасяліўся у радавым маёнтку і пачаў прыводзіць яго ў парадак. У гэтыя гады Ф. Рушчыц стварыў самыя лепшыя свае творы "Зямля" (1898), "У свет" (1901), "Стары млын" (1899), "Эмігранты" (1902) і іншыя. a, b
Карціны Рушчыца экспанаваліся на выставах у Пецярбургу і Варшаве. Яны прынеслі мастаку славу цудоўнага каларыста і малявальніка, хоць некаторыя з яго твораў прыймаліся і неадназначна. Так, напрыклад, адно з самых вядомых палотнаў Рушчыца "Зямля" (1989) вызвала негатыўную рэакцыю ў Пецербургу.a, b
У 1904 г. Ф. Рушчыц быў запрошаны на пасаду прафесара жывапісу ў Варшаўскую школу мастацтваў, дзе працаваў да 1906 г. У 1907 г. рада Кракаўскай мастацкай академіі прапанавала яму заняць вакансію загадчыка кафедрай пейзажнага жывапісу, і Рушчыц пераязджае ў Кракаў. Аднак інтрыгі ў акадэміі і разлад сярод кракаўскіх мастакоў адрываюць Рушчыца ад творчай працы і ўрэшце у 1908 г. ён адмаўляецца ад пасады і прыймае рашэнне аб ад'ездзе з Кракава ў Вільню, каб у меру сваіх сілаў “служыць справе под'ёма мастацкай культуры гэтай часткі края”.a, b
У 1910 г. у Вільні памірае бацька мастака, Эдвард Рушчыц. Яго смерць усклала на мастака новыя абавязкі, звязаныя з апекой гаспадаркі ў Багданаве. Ён вымушаны дзяліць свой час паміж Вільняй і Багданавам. В 1912 г. мастак знаёміцца са сваёй будучай жонкай Гінай Рэуцкай (Gina Rouck), якая была малодшай за мастака на 22 гады. 25 лістапада 1913 г. яны бяруць шлюб. Гіна нарадзіла Фердынанду чатырох дзяцей (Яніна - 1914, Багдан - 1915, Оскар - 1917, Эва - 1922). Ад вялікіх філасофскіх абагульненняў, якімі былі адзначаныя яго работы ранняга перыяду, пераходзіць да пошукаў каляровых і кампазіцыйных эфектаў. Піша інтэр'еры сваёй багданаўскай сядзібы, робіць замалёўкі і эцюды любімых куткоў прыроды.a, b, f
Часы ліхалецця. Пачатак першай сусветнай вайны заспела Рушчыца ў Багданаве, які ў 1915–1918 гг. аказаўся ў прыфрантавой паласе на адлегласці 8–9 км ад перадавой лініі акопаў. У самым маёнтку размясціўся штаб нямецкага корпуса, а Фердынанду Рушчыцу, яго шматлікай сям'і і прыслузе засталіся толькі два пакоя і кухня.a, f
У канцы снежня 1918 г. усю Усходнюю Віленшчыну, уключна з Ашмянскім поветам, заняла Чырвоная Армія, якая 5 студзеня 1919 г. пасля некалькіх дзён баёў з польскімі атрадамі самаабароны увайшла ў Вільню. Жадаючы зарыентавацца у складзенай сітуацыі, у сярэдзіне красавіка 1919 г. мастак падводай едзе ў Вільню.a, f
Віленскі перыяд. У гэты час пасля 90-галовага забыцця набыло актуальнасць пытанне адраджэння Віленскага універсітэту, які на працягу 1919-1939 гг. меў назву Універсітэту Стэфана Баторыя (USB). Арганізацыйная камісія даручае Рушчыцу вярнуць да жыцця мастацкі факультэт. Рушчыц з імпэтам бярэцца за працу: шукае кандыдатаў на вакансіі выкладчыкаў кафедры і дадаткавыя сродкі, сочыць за вяртаннеем сценам універсытэту іх гістарычнага выгляду, стварае інтэр'ер калонага зала і памяшкання мастацкага факультэта, праектуе універсітэцкія рэгаліі, манціі, памятныя шыльды, пячаткі, запрашэння і праграмы. Паралельна з дзейнасцю па адраджэнню універсітэта Рушчиц займае пасаду старшыні камітэту па ахове помнікаў гісторыі, што дазваляе яму дэталёва вывучаць замкі ў Креве, Міры, Лідзе, Гродне, рабіць замалёўкі, эцюды гістарычных мясцін. Па іх ён стварыў некалькі запамінальных твораў (напрыклад, пэйзаж "Крэва"). У 1921–1923 гг. ён ставіць тэатральныя спектаклі па ўласным сцэнарыям, якімі пазней штогод адкрываліся студэнцкія балі. Да сумеснай працы ён заклікае маладых паэтаў, мастакоў, архітэктараў, музыкантаў, дэкаратараў.a, b, f
У 1921 г. як прадстаўнік польскіх мастакоў ён разам з Эдвардам Віцігам рыхтуе экспазіцыю ў Grand Palais першай афіцыйнай выставы польскага мастацтва у Парыжы, якая вылілася ў шырокамаштабную маніфестацыю польскага мастацтваа па усёй краіне. У гэты час Рушчыц быў ўзнагароджаны ганаровым ордэнам Францыі.a
Апошнія гады жыцця. На пачатку 1930-х гг. камісія па ахове помнікаў старажытнасьці была ліквідаваная. У 1932 (1935?) г. Рушчыц пакінуў універсітэт і канчаткова пераехаў у Багданава. У 1935 ён атрымаў тытул ганаровага прафесара Універсытэту Стэфана Баторыя. З 1935 г. быў часткова паралізаваны. Пад апекай жонкі і старэйшай дачкі ён крыху вярнуўся да здароў'я, але маляваць мог ужо толькі леваю рукою.a, b, f
Памёр Фердынанд Рушчыц 30 кастрычніка 1936 г., пахаваны на мясцовых могілках. Сядзібны дом у Багданаве не захаваўся: летам 1944 г. нямецкія войскі спалілі Багданаў, выкарыстоўваючы яго як дымавую занавесу пры адступленні.a, b
Праз 50 год пасля смерці мастака быў выдадзены яго “Дзённік” на польскай мове, які захавала дочка мастака Яніна Рушчыц. Творы мастака захоўваюцца у музеях Беларусі, Літвы, Польшчы і ў прыватных калекцыях.a
Фотагалерэя
(Фота з сайтаў: 4, 5, 7 - www.bu.umk.pl (1), 6 - www.bu.umk.pl (2) 1, 2, 3, 8 - www.skyscrapercity.com) |
| 1. Фрагмент сядзібы Рушчыцаў у Багданаве (да 1939 г.) |
2. "Скарбчык", таксама званы "Мурам" (да 1939 г.) |
3. Працоўны кабінет Рушчыца ў "Муры"
(да 1939 г.) |
4. Сярод членаў Камітэту адбудовы Віленскага універсытэту. 1919 г. |
| 5. Ф. Рушчыц (другі справа) сярод прафесараў і супрацоўнікаў Адзялення Мастацтва УСБ. Вільня. 1920-я гг. |
6. Ф. Рушчыц (пасярэдзіне) сярод студэнтаў Адзялення Мастацтва УСБ. Вільня.
1920-я гг. |
7. Ф. Рушчыц. |
8. Магіла Ф. Рушчыца і яго жонкі Рэгіны (Гіны) ў Багданаве. |
|
