• Фрэскі Дабравешчанскай царквы ў Супраслі
|
|
Дабравешчанская царква ў Супраслі. Фота 1864 г.4
Фрэскі Дабравешчанскай царквы Дабравешчанскага манастыра ў Супраслі (Supraśl; Беластоцкі павет, Падляскае ваяводства, Польшча) — помнік насценнага жывапісу XVI ст. Часткова ацалелыя, сабраныя і рэстаўраваныя пасля разбурэння царквы ў 1944г. фрэскі захоўваюцца у музеі ікон (Muzeum Ikon) ў Супраслі (філіял Падляскага краязнаўчага музея ў Беластоку).
Супрасльскі Дабравешчанскі манастыр быў заснаваны наваградскім ваяводай і вялікім маршалкам Аляксандрам Іванавічам Хадкевічам, які запрасіў у 1497 г. інакаў Кіева-Пячорскай лаўры ў родавую сядзібу Гарадок-на-Супраслі. Але жыццё побач з замкам Хадкевіча, дзе часта ладзіліся балі, вымусіла іх шукаць пустыннае месца. У 1500 г. інакі, паводле праваслаўнага звычаю, спусцілі на раку Супрасль драўлянае распяцце з часцінкай крыжа Гасподня і месца, куды вынесла яго плынь, палічылі выбраным Богам. Ва ўрочышчы Сухі Груд у Блудаўскай пушчы (цяпер Крышчанская пушча), яны заклалі манастыр. У 1502-1510 гг. з благаслаўлення канстанцінопальскага патрыярха Іакіма замест згарэлай царквы была пабудавана мураваная царква-крэпасць у імя Дабравешчання. У 1511 г. храм асвяціў мітрапаліт кіеўскі і ўсяе Русі Іосіф Солтан, які надаў манастыру правы лаўры.3 (ст.40)
На думку Хадкевіча, манастыр павінен быў стаць фарпостам праваслаўя на мяжы з каталіцкай Польшчай: "Абы тот моностыр.. на нашей отчизне твёрдо на веки стоял нашим споможением". У 1510 г. ён аддаў манастыру "двор и место Хворошчу", а ў 1529 г. замест іх — вёскі Хвасты, Порасль і лясы каля Супрасля, а таксама вёскі Хворастава і Пужыцы на Палессі. Дапамагаў манастыру і мітрапаліт Солтан, які падараваў яму ў 1506 г. вёскі Тапелец, Бацюты і Пышава ў Бельскім павеце. Але самым дарагім падарункам быў абраз Багародзіцы — копія цудатворнага Смаленскага абраза Маці Божай, які па паданню напісаў евангеліст Лука. Абраз стаў галоўнай святыняй манастыра і лічыўся цудадзейным. Дабравешчанскі манастыр стаў другім пасля Кіева-Пячорскай лаўры цэнтрам праваслаўнай культуры на землях Вялікага княства Літоўскага.3 (ст.41)
Фрэскі Дабравешчанскай царквы былі створаны ў 1557 г. Пытанне аб іх аўтарстве застаецца пакуль не вырашаным. Дакладна вядома, што ў самым пачатку XVI ст. над абразамі для першай у Супрасльскім манастыры драўлянай (цёплай) царквы Іаана Багаслова (1501) працаваў нехта "Сербін Нектарый маляр", манах, запрошаны з аднаго з сербскіх манастыроў. Як сведчыць «Хропіка Супрасльскай лаўры», складзеная яе настаяцслсм архімаыдрытам Сергіем Кімбарыем, «сербіну Нектарыю маляру за Дэісусец цёплай царквы
дадзена 6 коп грошай, а золата царкоўнае. За дзве святыыі, што ён рабіў, трох свяціцеляў і трох прападобпых 9 коп грошай, а золата царкоўнае. За палажэнне золата на карунку царкоўную, на дзве ківотцы дзвярыых 3 капы грошай, а золата царкоўнае. За летапісец царкоўны, што на цябле, 3 капы грошай, а золата царкоўнае... а за святы іканастасныя 12 коп і 14 грошай і 4 пенязі. Усяго сорабра на абразе жыція Багародзіцы 31 грывень і 32 залатнікі, а за пазалоту...» 69 (Далей ідзе размова аб дэкоры кніг.) Верагодна, што «сербін Нсктарый маляр» меў дачыненне і да роспісаў Дабравешчанскай царквы. Магчыма, пад яго кіраўніцтвам працавалі і мясцовыя майстры-жывапісцы. Як вядома, у гэты перыяд пры Барысаглебскай царкве ў Гродне існавала жывапісная школа, якую ўзначальвалі Іаан і Афанасій Антановіч. Супрасль у той перыяд належаў да Гродзенскага павета.1 (ст.187), 2 (ст.116)
Слуп і паўднёвая сцяна. Фота 1910 г.4
Пампей Бацюшкаў, які бачыў фрэскі ў XIX ст., апісаў іх у кнізе "Белоруссия м Литва" (СПб, 1890). "Адносячыся да першай паловы XVI стагоддзя, супрасльскі фрэскавы жывапіс уяўляе сабой узор лепшага перыяду праваслаўнага іканапісу. Скляпенне купала займае васьміканцовая зорка, у сярэдзіне якой на блакітным фоне, усеяным залатымі зоркамі, намаляваны благаслаўляючы Збавіцель з евангеллем у левай руцэ, а па краях зоркі змешчаны вогненныя херувімы, а пад ёй шэраг архангелаў і серафімаў, а ніжэй арнаменты і славянскія надпісы. Пад купалам, у парусах, намаляваны эмблемы евангелістаў: анёл, цялец, леў і арол. У шостым шэрагу адкрыты тры карціны з жыцця Збавіцеля, а ў сёмым - з жыцця Маці Божай і цудатворныя абразы (каля хораў і пад імі). У восьмым і дзевятых шэрагах - святыя, якіх шануе праваслаўная царква. Унутраныя слупы храма таксама распісаны ў чатыры ярусы".3 (ст.41)
Лёс фрэсак у пазнейшыя часы. У 1771 г. інтэр'ер царквы быў дэкарырананы багатай ляпной і жывапіснай дзкарацыяй у стылі ракако, якая закрыла фрэскі ў апсідзе, сцены і слупы былі закрыты драўлянай панэллю. У 1852 - 1859 гг. фрэскі, пашкоджаныя зацёкамі, былі забелены. У 1887 г. пры зняцці пабелкі сухім спосабам частка фрэсак папсавалася. У 1910 г. былі адкрыты фрагменты роспісу на паўднёвай і паўночпай сценах, якія былі закрыты ў XVIII ст. драўлянай панэллю, пры гэтым былі зноў часткова папсаваны.1 (ст.187)
28 ліпеня 1944 г. гітлераўцы пры адступлепні ўзарвалі царкву, знішчылі яе багатае ўнутранае ўбранне, а разам і фрэскавы роспіс. У 1945 - 1946 гг. рэшткі фрэсак былі зняты са слупоў польскімі рэстаўратарамі пад кіраўніцтвам Уладзіслава Пашкоўскага, а ў 1964 - 1966 гг. адрэстаўрыраваны. Такім чынам, да нашых дзён фрэскі дайшлі ў фрагментах. Цалкам захавалася толькі 7 фрэсак з выявамі пакутнікаў і 3 медальёны з пакаленнымі выявамі святых, астатпія прыходзілася збіраць асобнымі кавалачкамі і фрагментамі. Захаваныя фрэскі размяшчаліся на двух васьмігранных слупах, якія зыаходзіліся ва ўнутранай падкупалыіай прасторы храма. Гэта выявы пакутпікаў, арнаментална-дэкаратыўныя фрызы, якія пакрывалі капітэлі слупоў. Тое што ацалела і ўдалося аднавіць, зараз экспануюцца ў музеі ікон (Muzeum Ikon) ў Супраслі (філіял Падляскага краязнаўчага музея ў Беластоку), які знаходзіцца на тэрыторыі Дабравешчанскага манастыра. Аб астатніх частках аздаблення храма дазваляюць скласці ўяўленне некаторыя архіўныя фотаздымкі.1 (ст.184), 2 (ст.116)
Даследванне роспісаў. Вывучэнне храма і яго фрэскавага ўбрання распачалося ў пачатку XX ст. Пашырана меркаванне аб спалучэнні ўплываў шэрагу мастацкіх школ, рэгтёнаў і эпох (старажытнабеларускай, позневізантыйскай, сербскай і заходнееўрапейскай плыняў). Вывучэнне іконаграфічных асаблівасцяў дало дастатковыя падставы даследчыкам свярджаць аб знаёмстве аўтараў фрэсак з мастацтвам Балканскага рэгіёну позняга і паслявізантыйскага перыяду. Стылістыка роспісаў шырока абмяркоўвалася Людмілай Лебедзінскай, якая ў апублікаваным ў 1968 г. каталогу выставы фрэсак ў абласным краязнаўчым музеі ў Беластоку адзначыла блізкасць стылістыкі фрэсак да мараўскай школы або сербскага жывапісу рубяжа XIV і XV ст. Іншыя даследаванні выявілі аналогію супрасльскіх фрэсак з роспісамі больш блізкіх па часу стварэння, напрыклад, з фрэскамі Валахіі 1-й пал. XVI ст., і роспісамі, створанымі пасля 1557 г., пасля аднаўлення Сербскага Патрыярхата у г. Печы. Згодна з высновай іншых даследчыкаў, супрасльскія роспісы стылістычна блізкія такім сербскім помнікам манументальпага жывапісу, як напрыклад роспісы царквы Св. Тройцы ў Мансіі (паўночная Сербія).2 (ст.118), 4 (32), 1 (ст.187)
Фотагалерэя
(Крыніца фотаздымкаў: 1-4 - Alexander Siemaszko. Freski z Supraślia.. Białystok, "Między niebem a ziemią", 2006 |
| 1. Фота купала і ўсходняга скляпення галоўнага нефа (стан у 1864 г.) |
2. Фрагмент скляпення перад алтаром, часткі заходняй сцяны (стан у 1909 г.) |
| 3. Частка паўночна-ўсходняй (стан у 1909 г.) і паўночнай сцяны (стан у 1939 г.) |
4. Руіны царквы: паўднёвы слуп з ацалелымі фрагментамі фрэсак (стан ў 1945 г.) |
|
(Апошняя рэдакцыя: 05.04.2010)
|
