Пётр Янавіч (Іванавіч) Зяляўскі (08.08.1917, в. Слабодка Браслаўскага раёна – 19.10.1995) – самадзейны мастак разьбы па дрэве. Разьбярствам пачаў займацца ва ўзросце 70 гадоў. Працы пераважна на біблейскую і міфалагічную тэматыку. У творчасці кіраваўся толькі ўласнымі ўяўленнямі ды інтуіцыяй. Доўгі час шматфігурная кампазіцыя «Новая эра» ўпрыгожвала франтон, фасад і ўчастак яго сядзібы ў Слабодцы. Працы знаходзяцца ў раённым краязнаўчым музеі і Цэнтры рамёстваў, а таксама – у прыватных калекцыях.аЗяляўскі Пётр Янавіч. Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал.

---

Нарадзіўся П. Зяляўскі ў 1917 г. ў Слабодцы (зараз Браслаўскі р-н). Бацька, Янка Зяляўскі, меў хоць і даволі ладны кавалак зямлі, аднак пясчанай, неўрадлівай, і сям'я жыла бедна. Гаспадар умеў сталярнічаць і гэта давала дадатковы кавалак хлеба: калі трэба, мог адрамантаваць мэблю ці зробіць на заказ, змайстраваць калаўрот ці іншую патрэбную ў гаспадарцы рэч. Мог ён рабіць і музычныя інструменты - дудкі, кларнеты, скрыпкі. Сам на іх няблага граў. Па словах Пятра Зяляўскага, бацька дапамагаў аздабляць інтэр'ер вясковага касцёла. Каля бацькі сын таксама вучыўся сталярнаму майстэрству.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

У канцы 1930-х гг. маладога П. Зяляўскага забралі ў польскую армію. Неўзабаве пачалася другая сусветная вайна. Пад нямецкімі бомбамі ён страціў многіх баявых сяброў:4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994. "А што ў нас тады было? Конь ды ногі. Дык мы ад самай Сакулкі аж да Пінска дайшлі. А там кажуць: хочаце - у Румынію, хочаце - яшчэ куды. А што мне тая Румынія? Я дадому пайду...".1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991. Да яго ж лёс быў больш літасцівы - удалося выйсці ў зону, занятую савецкімі войскамі. Кароткі тэрмін хлопца пратрымалі ў лагеры для інтэрніраваных, а пасля адпусцілі ў родную вёску.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

У час Вялікай Айчыннай вайны П. Зяляўскі трапіў на прымусовыя работы ў Германію. (Павінен быў ехаць яго старэйшы брат, які меў сям'ю, і Пётра паехаў замест брата.) У Германіі пэўны час давялося працаваць у майстэрні, дзе выраблялі і рамантавалі мэблю. Там убачыў, як майстры выразалі з дрэва скульптуркі. Цяжкі гэта быў перыяд, як успамінаў П. Зяляўскі: "Немец палкамі біў і есці не даваў".4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Па вяртанні да дому, ажаніўся на беднай, як і сам, дзяўчыне. Сваім мазалём давялося ўсё нажываць:4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994. "I ў яе нічога, і ў мяне нічога, адна талерка на дваіх. Дык гэта ж трэба: неяк жонка з печы ўпала - ды і пабіла тую апошнюю талерку. Ну што ж, кажу, халера яе бяры, будзем неяк і без талеркі. I жылі ж, дзякуй Богу."1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991. "Бог даў, - кажа майстар, - займелі дабра, дзяцей выгадавалі".4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Пасля смерці жонкі ў 1986 г.3К. Шыдлоўскі. Разьбяр са Слабодкі. "Браслаўская звязда", 31 ліпеня 1993 ён прадаў карову, закінуў чыста гаспадарскія клопаты і "застаўся вольны гражданін".5Анатоль Кляшчук. Адам, Ева і Пятро Зяляўскі. "Звязда", 2 чэрвеня 1994 Успомніў Пётра Зяляўскі бацькава ўмельства і вырашыў паспрабаваць заняцца сталярным рамяством. Дзеля цікавасці выразаў скульптуру, і калі атрымалася, то новае захапленне авалодала майстрам цалкам, пацясніўшы ўсе астатнія заняткі.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Пра пачатак сваёй творчасці сам П. Зяляўскі распавядаў так: "Была ў нас тут адна медсястра, Данора, разам з маёю бабаю ў бальніцы рабіла. Што яна за чалавек - не ведаю, але неяк маю бабу нечым такім напаіла, амаль сілком, што тая месца сабе не знаходзіла. А потым і зусім яе паралізавала... I яна мучыцца, і я мучуся. Ужо і прасіць мяне пачала: завязі куды ў бальніцу, што ж ты са мною мучыцца будзеш. А як памерла яна (гэта ў восемдзесят шостым), то я, канешне, пагараваў, але і думаю, як жа за гэтую наглую смерць віноўніцы аддзячыць? Дай, думаю, фігуру зраблю і каля касцёла пастаўлю, каб Данора, чорт гэты, бачыла і людзі каб бачылі. Мой жа бацька некалі такія фігуры рабіў, у нашым касцёле стаяць. То няўжо ж і я так не змагу? Выразаў Матку Боскую, стаіць на змяі, на якой напісана «Змяя ты, Данора!» I ксёндз ведае пра гэтую гісторыю, і людзі ідуць да касцёла дык бачаць, і Данора хай паглядзіць!".1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991.

Падбор матэрыялу для вырабу скульптур, інструментаў, прыёмы працы - да ўсяго П. Зяляўскі даходзіў сам. Пачынаў сваю працу зімой. Майстар успамінаў, што калі не хапала цярпення, то адкладаў у бок інструменты, станавіўся на лыжы і бег, пакуль хапала сіл. Пасля гэтага лягчэй было зноў сесці за работу. Паступова прыходзілі майстэрства і ўпэўненасць у сваіх сілах.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Аднак шлях да прызнання не стаўся простым. Першыя скульптуры кампазіцыі "Новая эра" П. Зяляўскі паспрабаваў паставіць перад хатай адразу пасля таго, як яны былі гатовы. Аднак мясцовыя ўлады забаранілі зрабіць гэта, маўляў, скульптуры зроблены на рэлігійную тэму:4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994. "Добра зроблена, кажуць, але выстаўляць нельга - рэлігійныя! У раён хадзіў - і там тое ж сказалі".1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991. Некаторы час фігуры ляжалі ў павеці, не было ахвоты працягваць працу над новымі.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Аднойчы разьбяр убачыў у газеце фотаздымак сустрэчы тагачаснага кіраўніка краіны М. Гарбачова са святарамі:4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994. "...неяк бачу ў газеце, Гарбачоў з бацюшкам сядзяць. Ну не пра гарэлку ж яны гавораць! Пэўна ж, пра рэлігію. Дай, думаю, выстаўлю свае фігуры, а там што будзе, тое і будзе".1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991. Адчуўшы ў гэтым сімвал перамен у грамадстве, майстар зноў выставіў скульптуры.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Сваю хату Пётра гатовы быў ператварыць у Храм, а двор і агарод - у райскі сад. Але калі першыя фігуры былі выстаўлены на вуліцы, жыццё стала адкрывацца Пятру невядомымі дагэтуль бакамі: "Паламалі былі Матку Боску і Язэпа, паадкручвалі галовы лебедзю і бацяну". А "Юрку" (так ён называе Георгія-Пераможца) зацягнулі ажно на возера - патапіць. Гаспадар адчуваў у гэтых учынках не толькі "жулікаватасць" маладога пакалення, а нават нешта большае, - неўспрыманне местачкоўцамі яго творчага самавыяўлення, філасофіі разумення жыцця: «Раней Бог ім быў страшней як чорт". Па словах майстра, міліцыянер і ксёндз наведвалі ягоную майстэрню - "нібы атамную бомбу шукалі".5Анатоль Кляшчук. Адам, Ева і Пятро Зяляўскі. "Звязда", 2 чэрвеня 1994.

Стаўленне на творчасці П. Зяляўскага паволі ўсё ж пачало мяняцца: "Неяк бягуць у хату дзеці, клічуць мяне: начальства прыехала! Выбягаю са страхам, руку баюся падаць - гразная. А тыя мне: што ты, бацька, твае рукі залатыя, рабі больш... Вось табе і на! То дзякуй, што нарэшце такія перамены насталі, бо не само ж начальства раптам такім разумным стала: то не давала, то - больш рабі".1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991.

Першыя фігуры з-за нявопытнасці разбяра пагнілі, спарахнелі.5Анатоль Кляшчук. Адам, Ева і Пятро Зяляўскі. "Звязда", 2 чэрвеня 1994. Між тым, не валодаючы сакрэтамі мастацкай апрацоўкі дрэва, ён стварыў вялікую скульптурную кампазіцыю "Новая эра"6Анатоль Кляшчук. Белы анёл на франтоне. "Наша Вера", №3, 1999 - ад назвы часу, які пачаўся пасля нараджэння Хрыста.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Кампазіцыя з драўляных шматколерных скульптур была выстаўлена перад хатай, у невялікім агародчыку побач з вуліцай. Яны складаюць як бы першы ярус, другі размешчаны на франтоне. Вялікія фігуры ўнізе - гэта святое сямейства. Першая скульптура — святы Язэп з сякерай у руках, паколькі быў звычайным цесляром. Побач стаіць сам Пан Езус. Самая галоўная сярод скульптур - Матка Боская. У нагах Маткі Боскай галовы Адама і Евы, а таксама змяя з яблыкам у роце, якая спакусіла першых на зямлі людзей. Акрамя чалавечых фігур, скульптурныя выявы зайца, бусла, лебедзя, а таксама двух вялікіх львоў, якія стаяць па баках, як вартавыя. Пад страхой - таксама з Бібліі фігуры. Злева кампазіцыя "Уцёкі да Егіпта". Дзве фігуры побач - святога Юр'я на кані, які забівае злога дракона. Над усімі фігурамі стаіць анёл на месяцы. На самай страсе пеўнік сядзіць - флюгер.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994. Сам П. Зяляўскі так распавядаў пра сваю кампазіцыю: "Як паставіў гэтыя фігуры, то і самому радасць, і людзям. Сяду на пянёк раніцай, палюбуюся... Людзі спыняюцца, глядзяць. Гэта пан Езус з любоўю да людзей, гэта Матка Боская, а тая ў руках «Миру - мир» трымае. ...гэта каб чапляліся менш... На франтоне — пан Езус да Егіпту на асле ўцякае. А там — Юрка, Юрый Пераможац. Анёл уверсе... Леў з карча зроблены, цэментам абмазаны. Вочы зялёныя: шкельцы ад бутэлькі ўстаўлены, ляпа чырвоная і лямпачкі там стаяць. Ноччу як уключу, ляпа і вочы гараць, дзеці на вуліцы збяруцца, скачуць, пішчаць ад радасці..."1"І самому радасць і людзям..." - маналог Пятра Зяляўскага (запісаў Яўген Сахута), "Мастацтва Беларусі", №4. 1991.

Скульптуры П. Зяляўскага вельмі своеасаблівыя і запамінальныя. Між тым "нетрадыцыйнасць" прыводзілі да таго, што часцсй за ўсё мастацтва разьбяра не знаходзіць разумення сярод вернікаў. Майстар прапаноўваў свае скульптуры мясцоваму касцёлу, некаторым іншым храмам, якія зноў адкрываліся на Браслаўшчыне. Як правіла, гэтыя скульптуры не прымаліся ў храмы. Былі ў разьбяра нават і канфліктныя сітуацыі. У Слабодцы на скрыжаванні шляхоў мясцовая парафія ўстанавіла прыдарожны крыж. Пстра Зяляўскі паставіў побач з ім свой крыж, палічыўшы яго больш правільным.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Затое ўважліва да творчасці ўмельца ставіліся спецыялісты па народнаму мастацтву, музеі. Даўнія і добрыя адносіны наладзіліся з Браслаўскім гістарычна-краязнаўчым музеем. Па яго заказу П. Зяляўскі стварыў шэраг невялікіх драўляных скульптур і не толькі на рэлігійныя сюжэты. Майстрам створаны, напрыклад, выява Ф. Скарыны, скульптура па матывах карціны К. Брулова (К. Брюллов) "Вершніца". Адна з найбольш цікавых фігур калекцыі - "Юры Пераможца", якая выстаўлена ў экспазіцыі музея. Замест традыцыйнага вершніка ў рыцарскім адзенні, разьбяр зрабіў хлопчыка ў адной кашулі. П. Зяляўскі расказваў, што зрабіць вершніка яму перашкодзіў занадта малы памер кавалка дрэва, узятага для працы. А на хлопчыка святы аказаўся падобным таму, што твар майстар рабіў з унука Жэні, які любіў пасядзець каля дзеда.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Даследчыкі творчасці П. Зяляўскага адзначаюць, што яго ўяўленні вельмі блізкія да язычніцкіх традыцый. Агульнавядома, што ў беларускай народнай культуры водгулле старажытных язычніцкіх культаў захавалася даволі выразна. Ёсць меркаванні, што яго кампазіцыя "Новая эра" ўвогуле мае больш язычніцкіх рыс, чым хрысціянскіх. Калі гэта і перабольшванне, то ўсё ж ў асобных дэталях язычніцкія традыцыі досыць адчувальныя. Прасочваецца гэта, напрыклад, у адыходзе ад кананічнасці біблейскіх вобразаў, ва ўвядзенні заклінальных надпісаў. Адзін з такіх надпісаў датычыцца ўсёй кампазіцыі: "Божа, абразум бесцій. Хутка канец калдунам". Ды і завяршае кампазіцыю не анёл, а свойская птушка певень.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

П. Зяляўскі спраўна ходзіў у касцёл, але крытычна ставіўся да царкоўнай арганізацыі, лічыў, што каля сваіх скульптур ён таксама мае права звярнуцца да Бога. Адна з прыказак майстра: "Той Бог — што ў чалавеку". Дзякуючы такім поглядам, нетрадыцыйнасці паводзін, за Пётрам Зяляўскім сярод аднавяскоўцаў замацаваўся ўстойлівы вобраз дзівака.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994. Узмацняла гэты вобраз яго доўгая барада, тое, што хадзіў ад вясны да восені босы, што касцельных служак называў «калдунамі», і што нават зрабіў надмагільны крыж на ўласную магілу.5Анатоль Кляшчук. Адам, Ева і Пятро Зяляўскі. "Звязда", 2 чэрвеня 1994.

У вольную часіну народны ўмелец часта выпраўляўся на шпацыр па наваколлю. У час такіх вандровак шукаў матэрыял для будучых скульптур, збіраў лекавыя зёлкі, у сілу якіх верыў больш, чым у аптэкарскія таблеткі, ці проста назіраў за прыродай. Адна з яго любімых птушак - бусел. Уласнымі рукамі разьбяр змайстраваў 8 гнёздаў, адно з якіх - каля хаты П. Зяляўскага. 3 дапамогай бінокля ён часта назіраў за паводзінамі птушак і пасля з захапленнем аб гэтым расказваў. Акрамя таго, П. Зяляўскі быў адмысловы пчаляр, меў два дзесяткі вулляў. Гэтую пасеку бароніла ад нядобрых сіл скульптура святога Язэпа.4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.

Памёр П. Зяляўскі 19 кастрычніка 1995 г. Яго творы знаходзяцца ў Браслаўскім гісторыка-краязнаўчым музеі, Браслаўскім музеі традыцыйнай культуры, Віцебскім абласным навукова-метадычным цэнтры народнай творчасці, у прыватных зборах.аЗяляўскі Пётр Янавіч. Ганцавіцкі краязнаўча-інфармацыйны партал.

---

Выставы.

1991 - Выстаўка мастацтва-insitus "Талент шчырага сэрца", Віцебск.7Мастацтва - Insitus. Першая нацыянальная выстаўка інсітнага мастацтва (Каталог). Мінск, 1994.

1994 - Першая нацыянальная выстаўка інсітнага мастацтва, Мінск.7Мастацтва - Insitus. Першая нацыянальная выстаўка інсітнага мастацтва (Каталог). Мінск, 1994.

---

Фотаархіў (Аўтары, крыніцы фотаздымкаў: 1-4 - Яўген Сахута2"Мастацтва Беларусі", №4. 1991; 5-11 - Я.К. Казюля4Шыдлоўскі К. С. Разьбяр з вёскі Слабодка. Мінск, "Полымя", 1994.; 12-16 - Анатоль Кляшчук5Анатоль Кляшчук. Адам, Ева і Пятро Зяляўскі. "Звязда", 2 чэрвеня 1994, 6Анатоль Кляшчук. Белы анёл на франтоне. "Наша Вера", №3, 1999; 17, 19, 20 - Р. Маісей; 18 - gazetaby.com)

1. Кампазіцыя "Новая эра", 1989(?) г. 2. П. Зяляўскі, 1989(?) г. 3. Святое сямейства, 1989(?) г. 4. Юры Пераможца на франтоне, 1989(?) г. 5. Кампазіцыя "Новая эра", пач. 1990-х(?) гг. 6. Уцёкі ў Егіпет на франтоне, пач. 1990-х(?) гг. 7. Юры Пераможца на франтоне, пач. 1990-х(?) гг. 8. Анёл на франтоне і певень, пач. 1990-х(?) гг. 9. Пасека і скульптура Святога Язэпа, пач. 1990-х(?) гг. 10. Малыя творы П. Зяляўскага, пач. 1990-х(?) гг. 11. П. Зяляўскі і майстра салома-пляцення П. Карэнік, пач. 1990-х(?) гг. 12. П. Зяляўскі перад новымі скульптурамі ля дома, 1994(?) г. 13. Дом П. Зяляўскага і новыя скульптурная кампазіцыя, 1994(?) г. 14. Ева, Адам і П. Зяляўскі, 1994(?) г. 15. Укрыжаванне П. Зяляўскага, 1994(?) г. 16. П. Зяляўскі, 1994(?) г. 17. Познія творы П. Зяляўскага ў фондах Браслаўскага аб'яднання музеяў 18. Ф. Янушкевіч са скульптурай П. Зяляўскага з уласных збораў 19. Вуліца ў Слабодцы і дом П. Зяляўскага (справа), 2011 г. 20. Дом П. Зяляўскага, 2011 г.

     Пасля смерці жонкі ў 1986 г........ Далей >>

(Апошняя рэдакцыя: 21.08.2011)

(Апошняя рэдакцыя: 21.08.2011)