Графіка

|

|

|

|

|

Прыняцце хрысціянства спрыяла распаўсюджанню пісьменнасці на землях Старажытнай Русі і дало пачатак складанню рукапісных кніг, з якімі стала развівацца мастацтва ілюмініравання - працэс аздабленне кніжных старонак мініяцюрамі або арнаментам. Дакладнае паходжанне рукапісных твораў гэтага перыяду застаецца невысветленным і іх прынята лічыць агульным здабыткам беларускай, рускай і украінскай культуры. Верагодным з'яўляецца належнасць да полацка-смаленскай школы "Служэбніка" Варлаама Хутынскага і Аршанскага евангелля. Стылістыка выканання кніжнага аздаблення і мініяцюраў, з якіх па мастацкаму узроўню вылучаецца Астрамірава евангелле і Ізборнік святаслава, выразна сведчыць аб вялікім уздзеянні візантыйскай традыцыі, для якой характэрна выкарыстанне у арнаментацыі стылізаваных раслінных, геаметрычных матываў. Разам з тым у аздобе шэрагу рукапрісаў, як напрыклад "Кодэкс Гертруды", відавочны рысы раманскага стылю.

Да канца XIV ст. у аздабленні рукапісных кніг працягвае дамінаваць візантыйская традыцыя у форме тэраталагічнага стылю, для якога характэрна камбінацыі антрапаморфных і зааморфных выяў і раменнага пляцення. Найбольшая уяўленне аб гэтым стылі дае Мсціжскае евангелле. У XV-XVI ст. становіцца папулярным балгарскі і новавізантыйскі стыль з характэрнымі кругамі ў некалькі ярусаў, рашоткамі і складаным перапляценнем геаметрычных форм, яскравым прыкладам чаго з'яўляецца Шаршоўскае евангелле. Разам з тым з канца XIV ст. у мініяцюрах асобных рукапісаў назіраецца пэўны адыход ад візантыйскіх канонаў і набліжэнне да рэалістычных выяваў, што прыводзіць да пашырэння у канцы XV ст. рэнесанснага стылю, які найлепей адлюстроўваюць мініяцюры Радзівілаўскага летапісу.

На пачатку XVI ст., разам са з'яўленнем першых беларускіх друкаваных кніг, у графічнае мастацтва прыходзіць новая тэхніка - гравюра, якая напачатку свайго існавання выконвалася на дрэве і вядомая пад назвай ксілаграфія. Першыя дрэварыты належаць выданням Ф. Скарыны і адрозніваюцца як высокімі мастацкімі якасцямі так і выдатным паліграфічным узроўнем. Далейшае развіццё кніжная гравюра атрымала з другой паловы XVI ст. і было звязана з выдавецкай дзейнасцю друкарняў на тэрыторыі Беларусі.

З другой паловы XVI ст. распачынаецца развіццё новай графічнай тэхнікі - гравюры на медзі. Першыя медзярытныя творы адносіліся у асноўным да жанру картаграфіі і блізкага па вырашэнню гарадскога пейзажа, якія былі выкананы па замове мясцовай заможнай шляхты замежнымі мастакамі за межамі Беларусі.

Тэхніка дрэварыту як найлепей адпавядала патрабаванням барочнага стылю, які ад пачатку XVII ст. становтцца дамінуючым у мастацтве. Новая графічная тэхніка дазваляла вырашаць складаныя кампазіцыйныя вырашэнні, падрабязна выяўляць дэталі і перадаваць мяккую мадэліроўку светлаценю. Адзначаныя вартасці знайшлі прымяненне як у кніжнай так і ў станковай графіцы, якая атрымала інтэнсіўнае развіццё ў розных жанрах: гістарычны і бытавы, партрэт, пейзаж і картаграфія. Пачатак развіцця медзярыту на тэрыторыі Беларусі быў пакладзены Т. Макоўскім, якое было паспяхова прадоўжана праз выдавецкую дзейнасць друкарняў, у першую чаргу друкарняй Віленскай езуіцкай акадэміі, якая на працягу стагоддзя стала буйнейшым культурным і асветніцкім цэнтрам у ВКЛ.

Развіццё ксілаграфіі, значэнне якой на працягу стагоддзя паступова змяньшаецца, было звязана галоўным чынам з дзейнасцю друкарняў, якой адной з важнейшых была друкарня ў Куцеіне пры Богаяўленскмі манастыры, звязанай з выданнем кірылічнай кніжнай прадукцыі. Вядучым відам мастацтва ксілаграфіі была кніжная гравюра, спецыфіку развіцця якой вызначаў так званы абразны дрэварыт, які панаваў у беларускай кірылічнай кнізе з часоў Ф. Скарыны.

Складанне рукапісных кніг у параўнанні з папярэдняй эпохай значна змяньшаецца і практыкуецца толькі праваслаўным і уніяцкім асяроддзі. У мастацтве аздаблення рукапісаў пануя дркуарскі стыль - паўтарэнне і нават імітацыя друкаваных выданняў. Між тым паступова павялтіваецца уздзеянне барочнай стылістыкі, якае надае графічным творам большую пышнасць і вытанчанасць.

У гэты перыяд мастацтва гравюры на метале дапоўнілася новымі тэхнікамі - акватынтай і афортам, якія ў параўнанні з традыцыйным медзярытам валодалі большымі пластычнымі сродкамі і мастацкімі прыёмамі. Акрамя таго значна паскорылася развіццё станковых форм графікі: гістарычныя і алегарычныя кампазіцыі, генеалагічныя дрэвы, абразы, мапы, гербы, партрэты, віды гарадоў. Кніжная гравюра развівалася дзякуючы дзейнасці шматлікіх друкарняў, з якіх найбольш значнымі былі друкарні Супрасльскага манастыра, Магілёўскага Богаяўленскага брацтва і Віленскай акадэміі. Сярод мастакоў, якія дабіліся ў тэхніцы металаграфікі значных поспехаў вылучаецца імя М. Вашчанкі. Партрэтнае мастацтва найбольш ярка прадстаўлена ў Нясвіжскім альбоме партрэтаў роду князёў Радзівілаў.

Па ранейшаму заставаліся запатрабаванымі кніжныя выданні з аздабленнем выкананым у тэхніцы ксілаграфіі, што было звязана ў першую чаргу з друкарскай дзейнасцю Супрасльскага манастыра. У стылевом плане ў выданнях Супрасльскай друкарні з цягам часу пачынае ўзрастаць уплыў народнага мастацтва. Найбольшыя дасягненні Магілёўскай школы ксілаграфіі найбольш звязаны з творчасцю В. Вашчанкі.

Не гледзячы на значныя дасягненні ў галіне друкарскай графікі працягвала развівацца традыцыя аздабленне рукапісных кніг, якое ў асноўным прытрымлівалася друкарскага стылю.

Галоўны напрамак развіцця графікі ў Беларусі і Літве у гэты перыяд вызначвлі мастакі выхаванцы Віленскага універсітэту, у якім з пачатку XIX ст. была адкрыта кафедра графікі, найбольш плённы перыяд якой быў звязаны з выкладніцкай дзейнасцю ангельскага графіка Дж. Сайндэрса. У стылістычным плане дамінуючая роля належала класіцызму з яго схільнасцю да культывацыі антычных форм. У тэхнічным плане, акрамя традыцыйных тэхнічных прыёмаў металаграфікі, з'явілася новая тэхніка - літаграфія, якая дазваляла працаваць у шырокім дыяпазоне колераў. Акрамя таго, акварэль і малюнак, якія перад гэтым выконвалі падрыхтоўчую функцыю для будучых жывапісных твораў, набылі самастойную каштоўнасць. Сярод жанравых накірункаў найбольшую вагу меў партрэтны жанр, у якім найбольш паспяхова працаваў М. Падалінскі.

Параза паўстання 1831 г., якая спавадавала закрыццё Віленскага універсітэту, не зменьшыла узровень патрыятычных настрояў у культурным і мастацкім асяроддзі. Цікавасць да гісторыі свайго краю найбольш усяго знаходзіла адлюстраванне у пейзажным жанры, які паступова адыходзіў ад класічных канонаў я звяртаўся да адлюстравання рэчаіснасці. Але пейзажныя творы гэтага перыяду яшчэ пазбаўлены выяўленняў асабістых пачуццяў мастака да краявіду і хутчэй накіраваны на фіксацыю пэўнай мясцовасці, з яе характэрнымі прыкметамі, якімі зазвычай былі архітэктурныя помнікі, звязанымі з гістарычным мінулым або жыццём вядомай асобы. Яскравым прыкладам развіцця пезажнага жанру у такім напрамку з'яўляецца творчасць Н. Орды, творам якога акрамя дакументальнай ілюстратыўнасці ўласцівы высокія мастацкія якасці.

У гэты перыяд у белароускім графічным мастацтве працягваецца станаўленне рамантызму, які увабраў у сябе уплывы літоўскага, польскага і расійскага мастацтва. Найбольш яскравым прыкладам такіх працэсаў з'яўляецца творчасць М. Андрыёлі, які найчасцей усяго звяртаўся да тэмы часоў станаўлення ВКЛ або да падзей паўстання 1863 г. Акрамя таго, у графіцы набываюць актуальнасць тэмы грамадзка-сацыяльнага зместу, жаданне з крытычных пазіцый паказаць тагачасную рэчаіснасць, што праявілася ў развіцці бытавога жанру.

Не гледзячы на распаўсюджанне друкаваных выданняў і ў гэты перыяд працягвалася традыцыя складання рукапісных кніг і іх аздаблення, якія атрымалі далейшае развіццё у Ветцы, дзе знаходзілі гарманічнае спалучэнне беларуская, руская і украінская народныя культуры.

З актывізацыяй грамалзка-палітычнага жыцця ў Расіі і нацыянальна-вызваленчага руху на ўскраінах імперыі узмацняецца сацыяльна-палітычная накіраванасць графічных твораў, якія знаходзілі месца на старонках шматлікіх часопісаў. У жанравым плане выразна адчуваецца зварот да бытавой тэматыкі. У тэхнічным плане доля металаграфічных твораў паменьшыла, аддаючы перавагу малюнку і акварэлі. Уплыў стылістыкі Арт Нуво, які найбольш праявіўся ў афармленні друкаваных выданняў, прынёс новыя мастацкія рысы і пластычныя вырашэнні.

Напружаны перыяд гісторыі звязаны з падзеямі першай сусветнай вайны і рэвалюцыі ў Расіі адзначаны таксама распаўсюджаннем стылістыкі мадэрнізма, які на Беларусі найбольшае увасабленне знайшоў у мастацкім асяроддзі Віцебска, у прыватнасці ў творчасці М. Шагала. Паралельна з мадаэрнісцкімі плынямі працягвала развівацца стылістыка Арт Нуво, якая закранула творчасць А. Астаповіча. З усталяваннем савецкай улады шырокае распаўсюджанне атрымала плакатнае мастацтва, якое выконвала ролю прапаганды камуністычных ідэй.

З падзелам Беларусі ва усходняй і заходняй частках развіццё графікі адбывалася па рознаму. Ва Усходняй Беларусі некаторы час працягваецца уплыў мадэрнізму, які разам з развіццём нацыянальнай тэматыкі знаходзіць ужытак ў афармленні газет і часопісаў. Развіццё графікі ў Заходняй Беларусі можна прасачыць па творчасці Язэпа Драздовіча, які працягваў традыцыю дарэвалюцыйнай беларускай графікі, арыентаваную на адлюстраванне нацыянальнай тэматыкі.

Разам з пазітыўнымі зменамі ў развіцці графікі звязанымі з палепшаннем якасці друкаваных выданняў, перш за ўсё прызначаных для дзяцей і юнацтва, а таксама адкрыццём паліграфічнага аддзялення ў Віцебскім мастацкім вучылішчы, паступова адбываліся і негатыўныя, як напрыклад узмацненне цэнзуры і вылучэнне соцрэалізму як адзінага мастацкага стылю. Апошняе найбольш закранула развіццё станковых форм графікі, накіраванай на выкананне рэпартажаў аб падзеях савецкай рэчаіснасці.

З пачаткам вайны рэзка ўзрасла ідэалагічная задача графічных твораў, якая найбольш актыўна знаходзіла выражэнне ў плакатах і карыкатурах. Тую самую функцыю выконвалі партрэтныя замалёўкі ўдзельнікаў франтавых падзей і партызанскага руху, калі мастацкія запатрабаванні гралі другасную ролю. Першае паслеваеннае дзесяцігоддзе, не гледзячы на складаную ідэалагічную сітуацыю, жорсткія тэматычныя і стылістычныя абмежаванні, было дастаткова плённым у развіцці кніжнай графікі, выключная роль у якой у гэты перыяд належыць А. Волкаву. Станковыя формы графікі працягвалі выконваць "рэпартажную" функцыю, якая зазвычай ажыццяўлялася сціплымі тэхнічнымі сродкамі. Практыка эстампу мела месца толькі у творчасці асобных графікаў, такіх як Л. Ран.

Адзін з пераломных перыядаў у савецкім грамадстве быў звязаны з наступленнем часоў "адлігі", якая дала значны штуршок у развіцці культуры і мастацтва. Стылістыка "соцрэалізму" пакуль яшчэ мела моцныя пазіцыі, хоть ужо дастаткова выразна паказала сваю вычарпанасць. Пры адносных паслабленнях, якія зрабіла савецкая ідэалагічная цэнзура, мастакам дазволялася пэўная вольнасць ў фармальна-стылевом плане.

З 1959 года распачынае выпускі графічнае аддзяленне Тэатральна-мастацкага інстытута. Развіццё графікі у гэты перыяд адбываецца у асноўным пад знакам "суровага стылю". Пошукі нацыянальнай тэматыкі, творчы эксперымент, абнаўленне сродкаў графічнай выразнасці маюць месца як у кніжнай так і станковай графіцы.

Перыяд які быў плённым для беларускай графікі, асабліва яе кніжнай формы. Да сярэдзіны 80-х у Беларусі склалася буйная еўрапейская школа кніжнай графікі, якая мела выразную нацыянальную стылістычную мову. Вялікія дасягненні у кніжнай графіцы складалі ілюстрацыі да класікаў беларускай і сусветнай літаратуры.

Кніжнае графічнае мастацтва гэтага перыяду вызначана больш свабоднай трактоўкай зместу літаратурнага твора, не паўтараючы яго літаральна а ствараючы некі яго выяўленчы эквівалент, мэтай якога было стварыць цэласны вобраз кнігі. Вялікая увага надаецца пераасэнсаванню народных традыцый мастацкай культуры, прыкладам чаго могуць служыць творы М. Селешчука, У. Савіча. З 80-х гадоў беларускія графікі пачынаюць працу з замежнымі кнігавыдаўцамі, выводзячы такім чынам беларускую кніжную графіку на знешні рынак.

З ліку імён мастакоў, чыё графічнае мастацтва найбольш інтэнсіўна працягвала развівацца за межамі Беларусі, належыць вылучыць М. Шагала, творчасць якога прайшла праз усё XX стагоддзе.