Час фарміравання Вялікага Княства Літоўскага са сталіцай у Наваградку пад узначаленнем літоўскага конунга Міндоўга. Пачатак знішчэння племяннога ладу і усталявання неабмежаванай манархіі федэратыўнага тыпу на аснове літоўска-беларускай тэрытарыяльнай і палітычнай супольнасці¹. Са смерцю Міндоўга распачынаецца дынастычная барацьба за ўладу з кароткачасовыямі уладараннямі нашчадкаў Міндоўга.

Перыяд распачынаецца з пачаткам княжання Гедыміна і пераносу ім сталіцы ў Вільню. Перыяд характэрызуецца імклівым пашырэннем тэрыторыі ВКЛ галоўным чынам за кошт большай часткі сучаснай тэрыторыі Беларусі. Час ўмацавання княжаскай улады, дыпламатычных поспехаў у Заходнім і Усходнім напрамку. Са смерцю Гедыміна ў ВКЛ пачынаецца перыяд дыярхіі: кіраванне дзяржавай ажыццяўляецца дзвюмя князямі - Кейстутам і Альгердам, з якіх апошяняму дасталіся ў спадчыну усходнія землі, да якіх на працягу кіравання дадаліся новыя. Са смерцю Альгерда зноў заспачынаецца перыяд міжусобнай барацьбы, ключавой постаццю ў якой выступае Ягайла.

Для пераадолення угутранага палітычнага крызісу ў ВКЛ Ягайла, які атрымаў Віленскі пасад пасля смерці Альгерда, пачаў шукаць апоры ў саюзе з суседнімі дзяржавамі: Маскоўскім княствам і Польшчай, з якіх у рэшце перавагу атрымала апошняя. Падпісанне Крэўскай уніі з Польшчай пастваіла пад пагрозу незалежнасць ВКЛ, што выклікала рух пратэсту сярод літоўскай і беларускай знаці. Скарыстаўшы апазіцыйны настрой супраць Ягайлы, Вітаўт распачынае барацьбу за вялікакняжаскі тытул і перамагае. Здолеўшы дамагчыся незалежнасці ад Польшчы, Вітаўт праводзіць палітыку, якая ў выніку прыводзіць ВКЛ да вяршыні магутнасці. Барацьба з Тэўтонскім ордэнам азнаменавалася сумеснай з палякамі перамогай над крыжакамі пад Грунвальдам. Дзяля вырашэння пытання гегемоніі ва Усходняй Еўропе разам з выхадам з-пад уплыву Польшчы Вітаўту патрэбна была каралеўская карона, атрыманне якой яму перашкодзіла яго смерць.

Абранне літоўска-беларускім баярствам пасля смерці Вітаўта вялікім князем Свідрыгайлы, што было насуперак умовам уніі, выклікала рашучы пратэст Польшчы, якая паспяшалася яго звергнуць. Гэта прывяло да расолу ВКЛ на два варожыя лагеры. Разгарэўшаяся грамадзянская вайна скончылася паразай Свідрыгайлы і абраннем вялікім князём літоўскім Казіміра Ягайлавіча, палітыка якога была скіравана на кансалідацыю баярства й цэнралізацыю ўлады.

Супярэчнасці паміж ВКЛ і Вялікім Княствам Маскоўскім, якія наспявалі гадамі, ўрэшце выліліся ў шэраг войнаў. Маскоўскае княства ў другой палове XV ст. стала імкліва мацнеть і пашыраць свае ўладанні, прэтэндуючы на гегемонію ва Усходняй Еўропе. Абвясціўшы сябе "Трэцім Рымам" Масква ўсклала на сябе місію аб'яднання усходнеславянскіх земляў, жадючы уключыць у свой склад нават тыя, якія ніколі ёй не належалі. У якасці ідэалагічнага падмурка абвяшчалася ідэя абароны праваслаўя ад прыгнёту каталіцызму. У выніку разбуральных войн, якія папераменна ўспыхівалі ў гэты перыяд, і не гледзячы на некаторыя поспехі, у ліку якіх перамога ў бітве пад Оршай, частка Усходніх земляў ВКЛ, у тым ліку Смаленск, апынуліся ва ўладаннях Масквы. Акрамя націску з усходу ВКЛ павінна была адбіваць рабаўнічыя напады татараў з Крымскага ханства. Не гледзячы на шматлікія разбурэнні знешняя агрэсія яшчэ болей спрыяла ўнутранай кансалідацыі літоўскіх і беларускіх земляў у складзе ВКЛ.

Палітычнае структура ВКЛ перажыла трансфармацыю ад неабмежаванай манархіі на ранняй стадыі існавання дзяржавы да паступовага абмежавання ўлады вялікага князя праз княскую раду, які змяніўся паны-радай. З сярэдзіны XV ст. з прычыны частага ад'езду вялікага князя ў Польшчу паны-рада пачала выконваць функцыі вярхоўнай улады ў ВКЛ. Сацыяльная палітыка ВКЛ была скіраваная на падтрымку інтэрэсаў землеўладальнікаў, замацаванне сацыяльна-палітычнага і маёмаснага становішча якіх адбывалася праз наданне ім чарговых прывілеяў. Аснову эканомікі беларускіх земляў у гэты перыяд складала сельская гаспадарка, якая у гэты перыяд яшчэ не набыла таварнага характару. Важная роля ў гаспадарчым развіцці належала таксама гарадам і мястэчкам, ачабліва гарадам, якія валодалі магдэбурскім правам.

Арыентацыя знешней палітыкі ВКЛ на збліжэнне з Польшчай спрыяла распаўсюджанню на беларускіх землях каталіцкай царквы, якая карысталася ў ВКЛ прывілегіраваным становішчам. Разам з тым уплыў Масквы на праваслаўнае насельніцтва ВКЛ вымушаў дзяржаву ўлічваць інтарэсы й праваслаўнай царквы. Цесныя сувязі з Заходняй Еўропай спрыялі фарміраванню і росквіту нацыянальнай культуры, яскравым прыкладам чаго з'яўляецца дзейнасць Ф. Скарыны.

Пачатак праўлення Жыгімонта Аўгуста знаменаваны правядзеннем аграрнай рэформы, так званай "валочнай памеры", якая стала важным этапам развіцця гаспадаркі ў ВКЛ. Інфлянцкая (Лівонская) вайна з Маскоўскай дзяржавай прывяла ВКЛ да значных тэрытарыяльных стратаў на Полаччыне і з'явілася прычынай унктранага палітычнага крызісу, які вымушаў палітычную эліту дзяржавы ісці на больш шчыльныя кантакты з Польшчай, якая ў выпадку аб'яднання абяцалі ваенную дапамогу. У выніку была падпісана Люблінская унія, якая прывяла да аб'яднання ВКЛ і Кароны Полскай у адну дзяржаву - Рэч Паспалітую.

Пашырэнне рэфрамацыйных настрояў у Заходняй Еўропе закранула і землі ВКЛ, дзе яны былі падхоплены палітычнай элітай. Ідэалогія рэфармацыі спрыяла эвалюцыі духоўнай культуры Беларусі, працэсам фарміравання шляхецкай дэмакратыі і тэндэнцыямм рэлігійнай талерантнасці¹. Разам з тым яна паскорыла культурную паланізацыю значных слаёў шляхты, што было абумоўлена цеснай сувяззю з польскім рэфармацыйным рухам¹.