Пасля смерці Жыгімонта Аўгуста ў Рэчы Паспалітай пачаўся перыяд унутранага крызісу, звязанага з пошукам новай кандыдатуры на каралеўскі й вялікакняскі трон. У выніку новым манархам быў абраны Стэфан Баторы, які ўзнвіў ваенныя дзеянні супраць Масквы, у ходзе якіх быў атрыманы шэраг перамог і вернуты ў склад ВКЛ страчаныя раней беларускія землі.

Важнейшымі асаблівасцямі эканамічнага развіцця беларускіх зямель у гэты перыяд былі паспяховыя наступствы аграрнай рэформы і бурны рост гарадоў і мястэчак, якія былі цесна звязаны з сельскай гаспадаркай. Рэлігійнае жыццё было адзначана разгарнутым наступам каталіцкай царквы, узначаленай езуітамі, як рэакцыя на пашырэнне ідэй пратэстантызму. Пывілегіраванае становішча каталіцкага касцёла і крызіс праваслаўнай царквы ўсё больш схілялі палітычную эліту Рэчы Паспалітай да ідэі аб'яднання заходняй і ўсходняй канфесіі, якое ўрэшце і адбылося і якое выклікала неаднолькавую рэакцыю ў розных слаях грамадства.

Знешняя амбітная палітыка новага манарха Рэчы Паспалітай Жыгімонта са шведскай дынастыі Вазаў прывяла да доўгай вайны са Швецыяй. Першапачатковыя ваенныя поспехі ў выніку абярнуліся для дзяржавы цяжкімі выпрабаваннямі. Акрамя таго, узрастанне знешнепалітычных амбіцый кіраўніцтва Рэчы Паспалітай прывяло да інтэрвенцыі ў Маскоўскую дзяржаву, скарыстаўшыся ўнутраным палітычным крызісам у ёй. Але і гэтым планам не было суджана здзейсніцца. Тым часам працяг вайны са Швецыяй сур'ёзна закрануў стан эканомікі ВКЛ, на якое Польская Карона імкнулася перакласці ўвесь цяжар вайсковах выдаткаў⁴. Разыходжанні ў поглядах на шведскае пытанне падаграваў сепаратныя настроі сярод часткі эліты ВКЛ і штурхаў іх да пошуку антыпольскага хаўрусу са Швецыяй⁴, якому перашкодзіла мірная дамова.

Смерць Жыгімонта Вазы падштурхнула Маскву распачаць вайну супраць Рэчы Паспалітай, ключавым момантам якой стала барацьба за Смаленск, які ў выніку удалося адстаяць у маскоўцаў. Палітыка Ўладзіслава Вазы, накіраваная на тое, каб зменьшыць падставы ўнутраных хваляванняў³, прывяла да ўсталявання перыяду адносна спакойнага жыцця, які ўсёж аказаўся нядоўгім і падманлівым.

Казацкае паўстанне на Ўкраіне на чале з Багданам Хмяльніцкім дало штуршок для сялянскіх хваляванняў у паўднёвых раёнах ВКЛ, якое было амаль цалкам спустошана папярэднімі канфліктамі і не было гатова да вядзення новай вайны. Не гледзячы на гэта ВКЛ здолела мабілізаваць сілы, выцясніць казакоў з тэрыторыі Беларусі і нават без бою заняць Кіеў. Тым часам Маскоўская дзяржава вырашыла скарыстацца аслабленнем Рэчы Паспалітай у казацкай вайне й нанесці вырашальны удар, які цалкам прыйшоўся на землі ВКЛ. Разгарнуўшаяся вайна стала для беларускага народа "адной з найбольшых катастроф, якая характэрызавалася не толькі небывалымі ні раней, ні пазней дэмаграфічнымі стратамі, але і разбурэннем усіх сфер жыцця краіны"^2(ст.7).

Пасляваеннае ўнутранае палітычнае жыццё на тэрыторыі Беларусі было адзначана далейшым наступам каталіцкай царквы на праваслаўе і пратэстантызм і паступовай паланізацыяй грамадства. Другой прыкметнай з'явай было ператварэнне шляхецкай дэмакратыі ў алігархію асобных магнацкіх групіровак, супрацьстаянне якіх ўрэшце перарасло ў грамадзянскую вайну і прывяло да ўнутранага расколу ў дзяржаве.

Разбітыя прэтэндэнты на абсалютнае панаванне звярнуліся за дапамогай да Швецыі, у той час як іх праціўнікі стварылі канфедэрацыю і звярнуліся за дапамогай да Расіі. Такім чынам грамадзянская вайна злучылася з Паўночнай вайной, тэатрам ваенных дзеянняў якой зноў стала тэрыторыя Беларусі, народ якой зноў пакутаваў ад рабаванняў, а гарады і мястычкі ператвараліся ў руіны. Пасля заканчэння вайны Рэч Паспалітую ахапілі анархія і безуладдзе, якія наблізілі дзяржаву да катастрофы і паставілі яе ў залежнасць ад суседніх краін.

Разбураная пад час войнаў эканоміка беларускіх зямель патрабавала аднаўлення, што вымагала ад сялянства яшчэ больш напружанай працы і адбілася ва ўзмацненні прыгнёту. У выніку адны за другім успыхівалі сялянскія паўстанні сярод якіх найбольш вядомым было Крычаўскае пад узначаленнем В. Вашчылы. Паўстанні цярпелі паразу, але ўсёж вымушалі земляўладнікаў ісці на паслабленне павіннасцей. Духоўнае свецкае жыццё акрэсленага перыяду характэрызуецца росквітам ідэалогіі "сарматызму" сярод шляхты, а ў рэлігійнай сферы адзначана наступленнем каталіцызму і распаўсюджаннем уніяцтва.

Са смерцю Аўгуста ІІІ разгарэлася барацьба за трон, якую ўдала выкарыстоўвалі моцныя суседзі Рэчы Паспалітай Расія і Прусія. І без таго аслабленую дзяржаву суседнія імперыі імкнуліся яшчэ больш дэстабілізіраваць і ўмацаваць над ёй сваё верхавенства. У выніку барацьбы каралём і вялікім князем быў абраны фаварыт расійскай імператарыцы С. А. Панятоўскі. Праціўнікі расійскага панавання аб'ядналіся і стварылі канфедэрацыю, але яна не магла паўплываць на палітычная становішча і была разбіта. Адбыўся першы падзел Рэчы Паспалітай, у выніку якога да Расіі адыйшла амаль трэцяя частка тэрыторыі Беларусі.

Эканоміка зямель Беларусі ў 2-й пал. XVІІІ ст. пачала перажываць пад'ем, чаму таксама спрыялі рэформы А. Тызенгаўза, якія тычыла каралеўскіх сталовых эканомій і, акрамя іншых мер, прадугледжвала аднаўленне фальфаркавай сістэмы ў спалучэнні з паляпшэннем апрацоўкі зямлі і выкарыстаннем заходняеўрапейскай тэхнікі. Значным крокам з'явілася выкарыстанне мануфактурнай вытворчасці, якая ў параўнанні з краінамі Еўропы на Беларусі усёж была маларазвітай. З ажыўленнем гаспадарчай дзейнасці павялічывалася гандлёвая актыўнасць, якой судзейнічаў таксама комплекс мер прынятых дзяржавай.

Пасля першага падзелу палітычная эліта Рэчы Паспалітай пачала актыўна дзейнічаць і скарыстаўшыся тым, што Расія ўступіла ў вайну з Турцыяй, склікала ў Варшаве вальны сойм, які пачаў працу над цэлай праграмай дзяржаўных рэформаў і на якім была прынята новая канстытуцыя. Праціўнікі канстытуцыі стварылі сваю канфедэрацыю і звярнуліся за дапамогай да Расіі. У выніку Прусія і Расія ўчынілі другі падзел Рэчы Паспалітай. Як рэакцыя на гэтыя падзеі ў Польшчы пачалося паўстанне пад кіраўніцтвам Т. Касцюшкі, якое праз месяц перакінулася на Літву і Беларусь. Пасля задушэння паўстання адбыўся трэці падзел Рэчы Паспалітай, з канцом якой перастала існаваць і ВКЛ, а ўся тэрыторыя Беларусі апынулася пад уладай Расійскай Імперыі.