Адразу пасля ўваходжання беларускіх зямель у склад Расіі, які праходзіў у тры этапы, пачаў адбываецца адміністрацыйны падзел зямель былога ВКЛ і на іх тэрыторыі пачала ўводзіцца форма кіравання па ўзору Расійскай Імперыі. Замацаванне прыгонніцкай сістэмы дапаўнялася ўсталяваннем больш жорсткай сістэмы падаткааблажэння. Пачаўся працэс масавай раздачы дзяржаўных зямель былога ВКЛ ва ўладанне царскім чыноўнікам. З замацаваннем Расіі на новадалучаных землях ўсе катэгорыі мясцовага насельніцтва павінны былі падпарадкоўвацца ўладзе расійскага імператара. Аснову канфесійнай палітыкі складала імкненне зацвердзіць пануючае становішча праваслаўя.

З пачаткам французкай інтэрвенцыі значная частка беларуска-літоўскай шляхты парушыла дадзеную раней прысягу вернасці цару і адкрыта выступіла на боку Напалеона, звязываючы з ім спадзяванні на скарэйшае аднаўленне Рэчы Паспалітай у межах 1772 г. Па указу Напалеона быў створаны Часовы ўрад ВКЛ, асноўным кірункам дзейнасці якога былі фарміраванне войска і збор правіянту. Для беларускага насельніцтва вайна з'явілася адной з самых вынішчальных на тэрыторыі Беларусі. Уздым сялянскага партызанскага руху меў накіраванасць не толькі супраць марадзёраў, але і супраць сваіх прыгнятальнікаў.

Пасля выгнання Напалеона разгарнулася барацьба палякаў за культурны ўплыў на землях былога ВКЛ, што ім удавалася дзякуючы саступству з боку цара. Намаганнямі польскай навуковай інтэлігенцыі і езуітаў на тэрыторыі Беларусі сфарміравалася найлепшая ў Расіі сістэма адукацыі, якая, не гледзячы на няспынныя захады паланізаваць беларускае грамадства, тым не меньш заклала паросткі нацыянальнага адрадджэння.

Ідэя аднаўлення Рэчы Паспалітай і нежаданне царызма праводзіць рэформы дзяля палепшання гаротнага пасляваеннага становішча краю падштурхнулі перадавую частку шляхты да грамадска-палітычнай дзейнасці, якую ў Расіі ў змаганні з самаўладдзем разгарнулі дваране-рэфарматары. З задушэннем паўстання дзекабрыстаў стала відавочнай марнасць спадзяванняў на рэфармацыю і непазбежнасць узброеннай барацьбы. Але неістотнае ўспрыманне інтарэсаў беларускай і літоўскай шляхты польскім кіраўніцтвам з аднога боку і ігнараванне імі інтарэсаў сялянства з другога пазбавілі паўстанцаў шырокай і дзейснай падтрымкі і з'явіліся асноўнымі прычынамі, якія прывялі паўстанне да паразы.

Пасля задушэння паўстання царскі ўрад рашуча ўзяў курс на поўную русіфікацыю дзевяці заходніх губерніяў. У гэтым яны бачылі адзіную надзейную гарантыю утрымання гэтых зямель у складзе Расійскай Імперыі. Разам з тым лічылася неабходным скараціць коькасць шляхты праз перавод часткі яе ў падаткавы стан. Актыўны ўдзел студэнцтва і вучнёўскай моладзі ў паўстанні стаў прычынай перагляду ўсяе сістэмы адукацыі, вынікам чаго было закрыццё полскіх устаноў і заменай іх рускімі, што адбілася на іх колькасці і якасці. Дзяля стварэння сацыяльнай апоры улад было вырашана павялічыць колькасць праваслаўнага насельніцтва, галоўным чынам за кошт пераводу уніятаў у праваслаўе.

Феадальна-прыгонніцкая сістэма ўступіла ў фінальную стадыю. Беларусь, з'яўляючыся аграрным краем, ўсе больш пакутавала ад састарэлага спосаба вядзення сельскай гаспадаркі, якая вяла да ўсё большага абнішчэння сялян. Прыгонная сістэма стрымлівала рост мясцовага прадпрымальніцтва і развіццё прамысловасці, якое патрабавала большага скарыстання машын і наёмнай працы. Беларускія гарады, хоць і захавалі свае адметныя рысы, набывалі тыповыя рысы правінцыйных гарадоў Расійскай імперыі.

Крызіс прыгонніцкага права і ідэалізацыя Рэчы Паспалітай прывялі да узнікнення новай хвалі грамадзянскага руху, які асабліва узмацніўся у перыяд "вясны народаў" - хвалі нацыянальна вызваленчага руху, якім была ахоплена амаль уся Еўропа. Сярод разнастайных рэвалюцыйных плыняў запачаткавалася адраджэнне нацыянальнай самасвядомасці і звяртання да сваіх вытокаў і сваёй гісторыі.

Узмацненне незадаволенасці ў грамадстве і неабходнасць вырашэння аграрнага пытання змусілі царызм на скасаванне прыгонніцкага права. Але драпежніцкі характар рэформ не адпавядаў інтарэсам сялянства і з'явіўся штуршком для чарговай барацьбы, якая злілася з барацьбой шляхты аб узнаўленні Рэчы Паспалітай. Не гледзячы на ініцыятыву і кіраўніцтва з Польшчы, у хадзе паўстання ўпершыню праявілася плынь беларускага нацыянальна-вызваленчага руху, якую ўзначаліў К. Каліноўскі.

Пасля задушэння паўстання ў заходніх губерніях пачалася працяглая паласа палітычнай рэакцыі і татальнай русіфікацыі, усталяваўся рэжым выключных законаў. Жорсткімі рэпрэсіямі былі знішчаны паросткі беларускага адраджэння. Да канца свайго існавання самадзяржаўе не дазволіла болей адкрыць у Беларусі ніводнай вышэйшай навучальнай установы. Рэпрэсіі супраць каталіцкай царквы дапаўняліся крокамі з мэтай распаўсюджвання і замацавання праваслаўнай веры.

Парэформенная сялянская гаспадарка набывала буржуазны характар. Эканамічнае развіццё Беларусі адчула на сабе відавочнныя ўплывы прамысловага перавароту. Не атрымоўваючы ніякіх інвестыцый з боку Расіі беларуская эканоміка атрымала самадастатковае развіццё і захавала сваю адметнасць. Разам з тым беларускі рынак з'яўляўся арэнай расійска-польскай канкурэнтнай барацьбы. Дэнацыялізацыя мясцовай шляхты і дамінаванне беларусаў сярод сялянства замаруджвалі працэс фарміравання беларускай нацыі.

Абумоўленае палітычнымі і эканамічнымі інтарэсамі расійскіх улад, распачалося комплекснае даследаванне гісторыі, мовы, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага этнасу. Навуковыя даследаванні пераконвалі ў адметнасці беларусаў, якія ўрэшце набылі уласную саманазву.

Не гледзячы на праведзеныя сялянскія рэформы, Беларусь заставалася аграрным краем і пытанне зямлі па ранейшаму заставалася вострым. Палітыка русіфікацыі значна зменшыла ўплыў польскага палітычнага руху ў Беларусі і іх месца заняў рускі сацыяльна-грамадскі рух, з якім звязана нараджэнне і распаўсюджанне тэорыі сялянскага сацыялізму. Намаганнямі новага пакалення нацыянальна свядомай інтэлігенцыі адбылося адраджэнне беларускага нацыянальнага руху і з'яўлення першых палітычных праектаў адбудовы нацыі.

Развіццё сельскай гаспадаркі усё болш залежыла ад скарыстання машын і наёмнай працы, чаму заміналі перажыткі феадалізма ў весцы. Пачатак індустрыялізацыі быў адзначаны узнікненнем новых фабрык і заводаў, значным паляпшэннем шляхоў зносін, працэсам урбанізацыі. Да новых формаў эканамічнай актыўнасці адносіліся банкі і іншыя крэдытна-фінансавыя установы, акцыянерныя таварыствы і гандлёвыя дамы. У якасці самастойнай часткі беларускага грамадства з'явіліся прадпрымальнікі і рабочыя, тэхнічная інтэлігенцыя і чыноўніцтва.

Сацыяльная мадэрнізацыя грамадства прывяла да агульнага уздыму грамадскага руху, абвастрэння палітычнай барацьбы, з'яўлення шматлікіх палітычных партый, арганізацый. Са з'яўленнем на палітычнай арэне рабочага класа адбылося пашырэнне сацыялістычнага руху, адной з формай якога з'явілася першая беларуская партыя. У сацыяльна-палітычных умовах беларускай рэчаіснасці эканамічныя пытанні былі цесна звязаны з нацыянальнымі праблемамі, якія вызначылі асноўныя кірунакі палітычнага крызісу расійскага самадзяржаўя.

Абвастрэнне крызісу ў царскай Расіі прывяло да першай сацыяльнай рэвалюцыі. На Беларусі, як па ўсёй Расіі, пракацілася хваля выступленняў рабочых і сялян, якая вымсіла цара падпісць Маніфест аб палітычных свабодах і стварэнні парламента. Выбарчыя кампаніі ў Думу царскія ўлады выкарыстоўвалі для таго, каб адцягнуць народныя масы ад удзелу ў рэвалюцыі. Кожны раз як склад і дзейнасць Думы не адпавядала інарэсам самадзяржаўя яна распускалася. У выніку, калі рэвалюцыіны рух аслабнуў, царскі ўрад чарговы раз разагнаў Думу і змяніў выбарчы закон.

Пасля паражэння рэвалюцыі царскі ўрад распачаў усталяванне жорсткай рэакцыі і палітычнага тэрору, якія істотна скарацілі колькасць выступленняў рабочых і сялян. У Думе стварыўся саюз памешчыкаў і буржуазіі з мэтай вырашэння задач у краіне зверху, не мяняючы сутнасці існуючага ладу¹. Напружаны перыяд перажываў беларускі нацыянальны рух і адзіная легальная беларускамоўная газета "Наша Ніва", першачарговай задачай якіх была барацьба за нацыянальна-культурнае адраджэнне беларускага народа, за афіцыйнае яго прызнанне і за раўнапраўнасць з іншымі народамі¹.

Балючае для Расіі аграрнае пытанне наважылася вырашыць сталыпінская рэформа, якая прадугледжвала утварэнне класа кансерватыўнай сельскай буржуазіі, аднак яна не прывяла да карэнных змен у грамадскім ладзе Расійскай імперыі¹. Адначасова з рэформай сельскай гаспадаркі адбывалася ўдасканаленне фабрычна-заводскай вытворчасці, але не гледзячы на поспехі індустрыалізацыі Беларусь па-ранейшаму заставалася аграрным краем². Найбольш паказальным сведчаннем пашырэння і ступені індустрыялізацыі былі рост гарадоў і павялічэнне колькасці гарадскога насельніцтва. Актывізацыя развіцця прамысловасці спрыяла пашырэнню міграцыі насельніцтва як на іншыя землі Імперыі так і ў замежжа.

Працяглае супрацьсіаянне эканамічных і палітычных інтарэсаў вядучых краін Еўропы прывяло да выбуху 1-й сусветнай вайны. Пад ударамі лепш узброеных нямецкіх войск руская армія вымушана была адступіць, у выніку чаго частка Заходняй Беларусі хутка апынулася у зоне акупацыі. Бязлітасная эксплуатацыя краю сумяшчалася нямецкім камандаваннем разам з адкрыццём пэўных магчымасцяў для беларускай культурна-асветніцкай працы. Тэрыторыя Беларусі, якая заставалася пад уладай Расіі таксама пакутавала ад нязносных умоў жыцця, што выклікала незадавальненне і вылівалася ў адкрытае супраціўленне уладам. "Усё гэта ў спалучэнні з аналагічнымі працэсамі ў іншых рэгіёнах Расійскай дзяржавы паглыбляла крызіс расійскага грамадства, які ўрэшце выліўся ў грандыёзны рэвалюцыйны катаклізм"^1(ст.463).