Пасля звяржэння царызма разам з аднаўленнем дзейнасці палітычных арганізацый актывізіраваўся і беларускі нацыянальны рух, які быў слаба кансалідаваны і падзяляўся на прыхільнікаў і праціўнікаў аўтаноміі Беларусі. У выніку перамогі кастрычніцкага паўстання ў Петраградзе улада перайшла ў рукі бальшавікоў і на тэрыторыі Беларусі. Дзяля вырашэння пытання самавызначэння Беларусі прадстаўнікі беларускага нацыянальнага руху склікалі Усебеларускі з'езд, які ў выніку прыняў кампраміснае рашэнне стварыць свае часовыя органы савецкай улады, што стала прычынай разгону з'езда бальшавікамі. Выбраная на з'ездзе Рада вымушана была перайсці на нелегальнае становішча. Савецкае кіраўніцтва ўвогуле не ўспрымала беларусаў як асобную нацыю.

Сканчэнне перамір'я і аднаўленне германскага наступлення вымусіла савецкі ўрад з'ехаць з Беларусі. Выканком Рады Усебеларускага з'езда выйшаў з падполля і зрабіў спробу усталявання сваёй улады, але працэсу дзяржаваўтварэння памяшала нямецкая акупацыя. Не гледзячы на гэта Выканкам працягваў дзейніаць і ў адказ на падпісанне мірнай дамовы паміж савецкай Расіяй і Германіяй, які прадугледжваў падзела Беларусі, заявіла аб ўтварэнні БНР. Між тым спроба знайсці падтрымку незалежнасці Беларусі сярод кіраўніцтва Германіі вызвала раскол Рады БНР. Не гледзячы на крызіс, ўрад БНР працягваў наладжванне сувязяў з ваенным кіраўніцтвам Германіі ад якіх урэшце ўдалося дамагчыся паўнамоцтваў у галіне міжнародных адносінаў. У сувязі з пераменамі ў ваенным становішчы і адступленнем нямецкіх войск, ўрад БНР шукае падтрымкі з боку Літвы і спрабуе дамовіцца з Масквой, але пад націскам бальшавікоў павінен быў пакінуць Беларусь.

З наступам Чырвонай арміі і вызваленнем ад немцаў заходніх земляў былой Расійскай Імперыі на іх тэрыторыі пачала усталёвацца савецкая ўлада. Не гледзячы на непапулярнасць нацыянальнага пытання сярод кіраўніцтва бальшавікоў яно ўсё ж дало згоду на стварэнне БССР, што галоўным чынам было вызвана пагрозай небяспекі вайны з Польшчай і спробай нейтралізаваць Беларусь ад уплыву ўраду БНР. Згодна з пастановай Масквы адбылося стварэнне БССР якое было абвешчана на з'ездзе камуністаў у Смаленску. Але хутка, у сувязі са змяненнем "знешніх абставін", усходняя частка Беларусі была далучана да Расіі, а астатняя тэрыторыя ўведзена ў склад Літоўскай ССР.

Прэтэнзіі Польшчы на тэрыторыі былой Рэчы Паспалітай ў выніку падштурхнулі яе да вайны супраць савецкай Расіі. У хуткім часе амаль уся тэрыторыя Беларусі аказалася пад польскай уладай, якая адразу распачала працэс паланізацыі краю. Пошукі шляхоў самавызначэння Беларусі ўнеслі чарговы раскол у кіраўніцтва БНР і яшчэ больш аслабіла беларускі нацыянальны рух. Ход вайны пераканаў савецкі ўрад у карыснасці падтрымкі прасавецкіх нацыянальных сілаў і пасля паспяховага наступу на Польшчу абвесціла ўтварэнне ССРБ, якая складалася пераважна з тэрыторыі Мінскай губерніі, большая частка якой зноў адыйшла да Польшчы пасля падпісання перамір'я. Перыяд перамір'я быў выкарыстаны антысавецкімі і нацыянальна-вызваленчымі сіламі для барацьбы з савецкай уладай, але ў выніку пацярпелі паразу і вымушаны былі скласць зброю. Вайна скончылася падпісаннем мірнай дамовы па якой амаль палова тэрыторыі Беларусі адыходзіла да Польшчы.

Пасля заканчэння грамадзяскай вайны разгарнулася актыўная барацьба камуністаў за ўсталявання манапольнага праўлення. З гэтай мэтай распачалася ліквідацыя іншых партыяў і палітычных арганізацый, з якіх самай уплывовай на Беларусі была партыя эсэраў. З мэтай лігітымізацыі сваёй дыктатуры ў нацыянальных раёнах Кампартыя абвесціла аб стварэнні СССР^3(ст.243). Гэта дало магчымасць беларускім камуністам патрабаваць у Расіі вяртання ў склад БССР усходніх беларускіх зямель, далучэнне якіх уяўляла важны этап у працэсе аб'яднання беларускай нацыі. З мэтай выхаду з глубокага эканамічнага крызісу і прадухіліць пагрозу страты ўлады^2(ст.141)савецкі урад адважыўся на ўвядзення ў савецкую сістэму некаторыя элементы рыначнай эканомікі, што дало станоўчы эфект для прыватнай гаспадаркі і прадпрымальніцкай дзейнасці, але не магла ўратаваць дзяржаўныя прадпрыемствы, таму ў хуткім часе было вырашана перайсці да камандна-адміністратыўных метадаў. Лібералізацыя закранула ўсе галіны публічнага жыцця і паспрыяла правядзенню палітыкі беларусізацыі, што ў першую чаргу было звязана з наданнем ў рэспубліцы беларускай мове статусу адзінай дзяржаўнай і ўвядзеннем паўсюднага яе выкарыстання. Але беларусізацыя таксама была для савецкай улады адным з сродкаў замацавання ў Беларусі і зброяй барацьбы з нацыянальнай ідэалогіяй і таму хутка змянілася русіфікацыяй. У перыяд НЭПу сфарміравалася сістэма адукацыі і былі закладзены асновы развіцця беларускай навукі. З мэтай барацьбы з канфесіямі шырока разгортвалася антырэлігійная прапаганда, дзе абвяргліся традыцыі, якія складваліся стагоддзямі.

Падзел Беларусі і далучэнне яе заходняй часткі да Польшчы выклікаў бурную хвалю беларускага нацыянальна-вызваленчага руху. Прыхільнікі узброенай барацьбы арганізоўвалі партызанскі супраціў, базай якога з'яўлялася Літва. Іншыя беларускія дзеячы бачылі ў якасці альтэрнатывы мірны шлях пошуку пагадненняў і удзел у парламенцкіх выбарах. Рэпрэсіі польскіх уладаў і змена ў стаўленні да беларускага руху ў Літве збілі накал партызанцкай вайны. Спроба паўплываць на польскі ўрад мірным шляхам таксама не даў вынікаў. Палітыка беларусізацыі ў БССР павялічыла папулярнасць камуністычнай партыі і уплыў Мінска на развіццё вызваленчага руху ў Заходняй Беларусі. Гэта вымусіла польскія улады пайсці на некаторыя саступкі ў беларускім пытанні, якія хутка былі спынены. Пачатак рэпрэсій у БССР дазволіў польскаму ўраду заняць жорсткую пазіцыю ў дачыненні "крэсаў" і паспрыяў больш рашучаму правядзенню паланізацыі. Эканоміка і сельская гаспадарка Заходняй Беларусі насілі рысы, характэрныя для адсталых паўкаланіяльных краін². Сітуацыя змагла палепшыцца толькі на непрацяглы перыяд у некалькі год. Хаця жыццёвы узровень часткі грамадства быў вышэйшы чым у БССР², у цэлым патрабаваў значнага палепшання становішча. Развіццё беларускай адукацыі і культуры адбывалася пад вялікім ціскам з боку ўлад і на фоне гвалтоўнага насаджэння польскай культуры і асветы. У рэлігійным жыцці дамінуючае становішча атрымаў каталіцкі касцёл, які быў адным з самых эфектыўных сродкаў паланізацыі. Не гледзячы на палітыку нецярпімасці ў дачыненні да праваслаўнай царквы і няўдалую спробу адрадзіць уніяцтва, усе канфесіі мелі магчымасць ажыццяўлення сваёй дзейнасці, у адрозненне ад БССР.

З канца 29-х маскоўскае кіраўніцтва ўзяло курс на поўнае падпарадкаванне нацыянальных ускраін цэнтру. Праграма беларусізацыі пачала згортвацца, а найбольш актыўныя нацыянальныя дзеячы неўзабаве прадсталі перад судом. Распачалося адкрытае змаганне з беларускай культурай і інтэлігенцыяй, якое праз некалькі год ператварылася ў іх масавае фізічнае вынішчэнне. Залежнасць ад цэнтра і ўвядзенне камандных метадаў упраўлення пачалі ўсталёўвацца таксама ва ўпраўленні гаспадаркай. Быў аб'яўлены курс на індустрыалізацыю, мэтай якой было жаданне за кароткі тэрмін зрабіць скачок ў эканомічным развіцці. У сувязі з гэтым у сельскай гаспадарцы распачалася калектывізацыя, якая вылілася ў барацьбу з уласнікамі і ў выніку прывяла да замацавання на вёсцы савецкай мадэлі прыгоннага права. Вынікам трансфармацыі гаспадаркі было таксама павялічэнне колькасці рабочага класа за кошт сялянства. У галіне адукацыі, навукі і культуры ўсталявалася таталітарная сістэма ідэалогіі і кантролю, што не магло не адбіцца на істотным пагаршэнні іх узроўні. Барацьба з рэлігіяй прывяла да поўнай ліквідацыі праваслаўнай царквы. Але найбольш жудасны бок савецкай сістэмы уяўляў масавы тэрор, які кіраўнікі камуністычнай партыі разглядалі як найбольш эфектыўны метад кіравання дзяржавай і грамадствам^2(ст.351).

Згодна з дамовай СССР і фашыстоўскай Германіі, які прадугледжваў падзел зямель у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе і які з'явіўся штуршком для пачатку 2-й сусветнай вайны, Чырвоная Армія ўвайшла на тэрыторыю Заходняй Беларусі. На Народным сходзе, скліканым савецкай уладай дзяля апраўдання сваёй палітыкі адносна Польшчы, было абвешчана аб далучэнні заходніх беларускіх зямель да БССР. Разам са зменай ўлады пачалася радыкальная перабудова палітычных і эканамічных дачыненняў па савецкаму ўзору. Прыватная ўласнасць на зямлю ліквідавалася, у вёсцы пачалася калектывізацыя, прамысловыя аб'екты падлягалі нацыяналізацыі і на іх ўводзіўся адміністратыўны метад кіравання. У галіне адукацыі разам з ліквідацыяй пісьменства распачалася русіфікацыя. У духоўным жыцці разгарнулася барацьба з рэлігіяй, што выклікала пратэст з боку каталіцкага насельніцтва. Западозраныя ў нелаяльнасці да савецкай улады падлягалі высяленню ў Сібір і Казахстан.

Напад Германіі на СССР быў для савецкага кіраўніцтва нечаканым і таму Чырвоная Армія несла вялізарныя страты. Услед за стратэгіяй выпаленай зямлі, якую выкарыстоўвала савецкае камандаванне пры адступленні, ішлі грабяжы і разбурэнне, якія чынілі наступаючыя нямецкія войскі. Хуткі наступ на ўсход выклікаў неабходнасць стварэння на захопленых тэрыторыях паліцэйскага і адміністратыўнага апарату, які б апіраўся на мясцовае насельніцтва, вялікую частку якога складалі незадаволеныя савецкай палітыкай. Больш актыўную працу сярод беларускага насельніцтва па заахвочванню да супрацоўніцтва немцы разгарнулі пасля першых сур'ёзных страт на фронце, дзяля чаго было вырашана пайсці на некаторыя саступкі ў справе часовага адраджэнне беларускага нацыянальнага руху. Між тым не прыпыняліся акцыі па выкрыццю і знішчэнню яўрэяў і беларускага насельніцтва, якое было ахвярай у барацьбе карнікаў з партызанамі. Падпольны і партызансхі рух, які найбольш шырока разгарнуўся на ўсходзе Беларусі, як мага хутчэй старалася ўзяць пад свой кантроль савецкае кіраўніцтва ў Маскве. Яшчэ да наступлення Чырвонай арміі ў многіх лясных і балоцістых раёнах Беларусі партызанамі бвлі створаны цэлыя зоны, дзе людзі маглі займацца гаспадаркай і адкрываць школы. Адначасова з савецкім партызанскім рухам дзейнічалі розныя нацыянальныя спалучэнні, сярод якіх найбольш актыўнасцю вылучалася Армія Краёва, якая акрамя вайны з немцамі, прадугледжвала змаганне за вяртанне заходніх беларускіх зямель пад уладу Польшчы. Сутыкненне польскіх і савецкіх інтарэсаў уцягвала беларускае насельніцтва, якое цярпела ад нямецкай акупацыі, у стан грамадзянскай вайны. Дзейнасць партызанскіх злучэнняў у значнай ступені забяспечыла поспех савецкай наступальнай аперацыі на Беларусь, большая частка якой на той момант ужо была вызвалена партызанамі³.

Пасля вызвалення БССР зноў узніклі пытанні аб вызначэнні межаў рэспублікі, у вніку чаго частка заходніх зямель савецкае кіраўніцтва вырашыла далучыць да Польшчы. Зруйнаваная ўшчэнт эканоміка Беларусі вымагала аднаўлення, якое замаруджвалася з-за дэфіцыту сыравіны, электраэнэргіі і працоўнай сілы. Вялікай перашкодай былі таксама адсутнасць элементаў рынкавай гаспадаркі і бюракратычны спосаб кіравання эканомікай. Калектывізацыя Заходняй Беларусі, якая зводзілася да ўсталявання на вёсцы даваеннай савецкай прыгоннай сістэмы, адбывалася як з дапамогай прапаганды так і з выкарыстаннем прымусу і карных метадаў. Новая хваля рэпрэсій у першую чаргу была накіравана на абвінавачаных ў здрадзе і супрацоўніцтве з фашыстамі пад час вайны. Кляймаванне нямецкіх злачынстваў і калабарацыянізма "вялося паралельна са змаганнем з беларускай нацыянальнай элітай, некамуністычнай культурнай спадчынай, знішчэннем беларускай нацыянальнай свядомасці"^4(ст.170).

Са смерцю Сталіна ў СССР распачаўся перыяд адноснай ліберызацыі ва ўсіх сферах жыцця. Адбылося скарачэнне адміністрацыйнага апарату, дэклараваліся прынцыпы дэмакратыі і пашырэнне правоў саюзных рэспублік. Між тым гэта не прывяло да аднаўлення палітыкі беларусізацыі, а курс на пабудову камунізму заставаўся нязменны. У эканоміцы перыяд адметны пабудовай у БССР новых буйных заводаў, пераважна хімічнай прамысловасці, павялічэннем колькасці прадукцыі без яе якаснага росту. Наданне большай самастойнасці калгасам і набыццё імі ўласнай тэхнікі спрыяла росту сельскагаспадарчай вытвочасці, з іншага боку - на палі прыйшла хімія і значна пашырылася вырубка лясоў. З асуджэннем культу асобы Сталіна пачалася рэабілітацыя ахвяраў сталінскіх рэпрэсій і вызваленне з канцэтрацыйных лагерэй. Адноснае палепшанне жыллёвых умоў суправаджалася барацьбой з праявамі вольнадумства і крытыкай савецкага ладу.

Пасля адстаўкі Хрушчова новае кіраўніцтва ўзяло курс на згортванне празмернай, як ім падалося, лібералізацыі. Пачалася рэабілітацыя Сталіна і яго палітыкі. Партыя вызначыла новы курс на пабудову развітога сацыялізму і выхаванне новага савецкага чалавека. У гэты перыяд БССР па развіцці гаспадаркі і ўзроўні жыцця грамадзян заняла перадавое месца ў СССР, у чым была немалая заслуга П. Машэрава⁴, які разам з тым актыўна займаўся саветызацыяй беларусаў. Аднак развіццё савецкай эканомікі было абмежавана цэнтралізаванай сістэмай кіравання і адсутнасцю рынкавых механізмаў. Найвышэйшыя ў СССР паказнікі дасягненняў беларускай сельскай гаспадаркі былі "карыкатурна нізкія"^4(ст.188) ў параўнанні з еўрапейскімі краінамі. Між тым у грамадскай свядомасці беларусаў гэты перыяд успрымаўся як перяд спакою і дабрабыту, чаму спрыяла ізаляванасць СССР ад астатняга свету і камуністычная ідэалогія.

З пачатакам кіравання М. Гарбачова і абмежаваннем цэнзуры грамадству адкрыўся шматгадовы параліч савецкай гаспадарчай і палітычнай сістэмы⁴, адным з наступстваў якой была аварыя на Чарнобыльскай АЭС. Абвешчаны курс на перабудову гаспадаркі прывёў у выніку да разумення неабходнасці перахода ад адзінай формы агульнадзяржаўнай уласнасці да прыватнай³. Рэформы і лібералізацыя ў грамадскім жыцці вызвалі хвалю пратэсту супраць усёй камуністычнай сістэмы. У Беларусі пачаў адраджацца нацыянальны рух, кульмінацыяй якога стала рэакцыя грамадства на выкрыццё месца бальшавітскіх злачынстваў у Курапатах. Падзеі ў Літве і затым выхад прыбалтыйскіх рэспублік з СССР даў штуршок беларускім адраджэнцам распачаць змаганне за суверынітэт, якое сустрэла упарты супраціў моцнай камуністычнай беларускай наменклатуры. Вырашальны пералом у барацьбе з савецкай сістэмай адбыўся з перамогай над путчам у Маскве, пасля чаго кіраўнікі БССР страцілі падтрымку з цэнтра. Апошнюю кропку ў існаванні СССР паставілі белавежскія пагадненні, у выніку якіх Беларусь стала незалежнай дзяржавай.