Кіш Алена Андрэеўна (1889 (па іншых крыніцах - 1896), в. Леніна (Раманава) Слуцкага р-на – 1949, в. Грозава, Слуцкага р-на) – майстар народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, аўтар серыі маляваных дываноў, створаных у 1930-я - 1940-я гг., адметных яркай індывідуальнай манерай выканання і спалучэннем арыгінальнага выяўленчага сюжэту з традыцыйнай дэкаратыўнасцю. Асноўная калекцыя твораў знаходзіцца ў архівах Заслаўскага гісторыка-культурнага музея-запаведніка.

---

Жыццё. Са слоў роднай сястры Алены Кіш Ніны Дзядзюшкі, запісаных першаадкрывальнікам і першым збіральнікам твораў мастачкі Уладзімірам Басалыгай, Алена Кіш загінула ў 1949 г., калі ёй было шэсцьдзесят гадоў. З гэтага вынікае, што яна нарадзілася ў 1889 г., аднак раней Ул. Басалыгай была агучана іншая дата яе нараджэння - 1896 г. Вядома, што яна нарадзілася ў вёсцы Леніна Слуцкага раёна, якая раней называлася Раманава.1 (ст.9)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990

Сям'я Кішаў была мпагадзетная. Самы старэйшы - Мітрафан, з дзяўчат — Алена, якіх за ёю нарадзілася яшчэ шасцёра. Наймалодшым у сям'і быў Сцяпан, які памер у маладыя гады. Андрэй Кіш, бацька будучай мастачкі, быў чалавек масцеравіты, за што не браўся — усё мог зрабіць сваімі рукамі. Напэўна, яго здольнасці перадаліся і дзецям. Вядома, што Мітрафан пазней стаў першым на ўсю акругу цеслем і нават, калі была патрэба, нешта падмалёўваў у слуцкай Варварынскай царкве. Любілі маляваць і сёстры. Але самай здольнай сярод іх аказалася Алена. Вучыцца ёй не было часу: дапамагала бацькам па гаспадарцы, гадавала разам з імі малодшых дзяцей, аднак не пакідала і маляване, якое з гадамі перарасло ў жыццёвае прызначэнне.1 (ст.9)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990

Пасля савецка-польскай вайны і ўсталявання новых межаў у 1921 г., Случчына адыйшла да савецкай Беларусі. Час быў вельмі цяжкі: голад, калектывізацыя, змаганне з "непрацоўнымі элементамі". Дзесьці ў пачатку трыдцатых гадоў, каб падкарміць сям'ю, Алена рушыла з мастакоўскім начыннем у першую вандроўку па навакольных вёсках. За дыван яна магла атрымаць мех бульбы, 1 (ст.6,9)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 за працу ёй плацілі таксама збажыной, салам, яйкамі.bУладзімір Басалыга: «Караткевіч называў мяне беларускім Каналетта»

Прыходзілася зносіць і насмешкі, і кпіны вясковых людзей, якія лічылі вандроўную мастачку, ў лепшым выпадку, дзівакаватай. Хіба пойдзе, на думку вяскоўцаў, нармаліьны чалавек так вось цягацца па чужых весках, па незнаёмых людзях? 3 восені да вясны. 3 году ў год. Не скажаш, што яна жабрачка, але маляванне яе падобна на дзіцячуго забаўку.1 (ст.6)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 Яна вельмі заступалася за сабак і катоў, за што Алену Кіш усе лічылі вар’яткай. Аб гэтым Ул. Басалыга прыводзіць успаміны сваёй цёткі Варвары Палазнік, у якой ў доме таксама захоўваўся дыван намаляваны мастачкай, які, па яе словах, сама Алена Кіш называла "Дзева на водах".1 (ст.12)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 Іншым сюжэтам мастачка прыдумывала іншыя назвы: "Рай", "Пісьмо каханаму", "Каля возера", "Райскі сад"”.aАлена Кіш. Сайт центральной Копыльской районной библиотеки имени А.Астрейко. Акрамя роспісаў дываноў, Алена выконвала і іншую працу, напрыклад, фарбавала школу.bУладзімір Басалыга: «Караткевіч называў мяне беларускім Каналетта»

Цікава, што Алена Кіш ніколі не стварала дублікаты сваіх твораў, не гледзячы на вельмі абмеджаваную колькасць сюжэтаў, якія яна выкарыстоўвала. Так, па ўспамінах знаёмцаў мастачкі, калі яе прасілі паўтарыць яшчэ раз той ці іншы дыван, яна адказвала: "Не, лепш я за ноч надумаюся і намалюю такі, якога ні ў кога няма".1 (ст.14)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 Дываны Алены Кіш трапляліся як на Случчыне - у вёсках Забалаць, Заполле, Васілінкі, Бокшыцы, Грозава, але і за межамі Слуцкага раёна.1 (ст.8)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 Так адзін яе дыван быў знойдзены М.П. Жабінскай ў Клецкім раёне.1 (ст.15)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 Вядома, што нейкі час яна разам з сёстрамі жыла перад самаю вайною ў Слуцку. Нанэўпа, яіны пераехалі туды, каб неяк пракарміцца пасля смерці бацькоў.1 (ст.9)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990

У часы нямецкай акупацыі Алена Кіш таксама спрабавала зарабляць на жыццё сваім рамяством. Яе брат Мітрафан працаваў старастам у слуцкай царкве, якая пасля згарэла.bУладзімір Басалыга: «Караткевіч называў мяне беларускім Каналетта» Пасля вайны было не да малявання. Людзі жылі ў зямлянках, трымаліся на адной нішчымнай бульбе.1 (ст.10)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990

3 усіх сясцёр замуж выйшла толькі малодшая Ніна. Менавіта да яе і перабраліся адразу пасля вайны астатнія сёстры. Пэўна, Алена адчувала сябе лішнім едаком у чужой сям'і, а дапамагчы нічым не магла. Рэдка хто браў яе маляванне.1 (ст.10)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 З’явілася новая мода: малявалі на паперы, лакам пакрывалі і фарбы блішчэлі. Дываны перасталі прадавацца.bУладзімір Басалыга: «Караткевіч называў мяне беларускім Каналетта» Трапляліся і такія «разумныя галовы», якія лаялі яе гультайкай, нахлебніцай. Чуйная, трапяткая душа мастачкі, надламаная бясконцымі нягодамі, урэшце не вытрывала: жанчына ўтапілася ў маленькім раўчуку, што працякае непадалёку ад Грозава. У Грозаве, на вясковых могілках яе і пахавалі.1 (ст.10)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990

Вяртанне з забыцця. Звесткі пра жыццевы і творчы шлях мастачкі-самавучкі сабраны дзякуючы намаганням мастака Уладзіміра Басалыгі,aАлена Кіш. Сайт центральной Копыльской районной библиотеки имени А.Астрейко. які бачыў дываны Алены Кіш яшчэ ў дзяцінстве, якое праходзіла на Случчыне, але ўпершыню пачуў імя мастачкі значна пазней ад сваёй цёткі Варвары Палазнік, у якой таксама захоўваўся намаляваны ёй дыван: "Пасля заканчэння мастацкага вучылішча, трохі пазней тэатральна-мастацкага інстытута нейкі час мне давялося працаваць галоўным мастаком упраўлення мастацкай прамысловасці рэспублікі. Менавіта тады і сутыкнуўся я па-сапраўднаму, што называецца твар у твар, з праблемамі развіцця народнага мастацтва, народных рамёстваў. I не дзіва, што мне зноў прыгадаліся бачаныя ў маленстве дзівосныя дываны. Быў пачатак сямідзесятых гадоў. Час аказаўся бязлітасны да твораў слуцкай майстрыхі, і ўсё ж сёе-тое захавалася...1 (ст.8)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990 Я напісаў папу Мар’янскаму, які ў Уздзе меў прыход. Ён мне падказаў, па якому шляху шукаць звесткі пра мастачку. Так я знайшоў малодшую сястру Алены Кіш – апошнюю яе блізкую сваячку... Яна аставіла пасля сябе спадчыну, і я кінуўся на яе пошукі. Мне ўдалося знайсці 13 дываноў. Уся гэтая калекцыя зараз захоўваецца ў Заслаўскім музеі. Некалькі дываноў я пакінуў сабе".bУладзімір Басалыга: «Караткевіч называў мяне беларускім Каналетта»

Упершыню творы Алены Кіш ўбачыла шырокая аўдыторыя ў 1978 г. на першай рэспубліканскай выставе народных маляваных дываноў у Мінскім Палацы мастацтваў. У сакавіку 1999 г. года ў Маскве праходзіў І Міжнародны фестываль "Інтэрмузей – 99", дзе таксама былі прадстаўлены маляваныя дываны Алены Кіш.aАлена Кіш. Сайт центральной Копыльской районной библиотеки имени А.Астрейко.

У выдадзенай (1986?) ў Югаславіі "Сусветнай энцыклапедыі народнага мастацтва", прысвечанай 100-годдзю творчай дзейнасці французкага мастака-прымітывіста Анры Русо, дзе сабрана 800 імён мастакоў з 50 краін свету з усіх кантынентаў, занесена і імя мастачкі-сялянкі з Беларусі Алены Кіш.1 (ст.12)У.І. Ягоўдзік. Алена Кіш. Мінск, "Белдрук", 1990

---

     Пасля савецка-польскай вайны........ Далей >>

(Апошняя рэдакцыя: 1.10.2011)

(Апошняя рэдакцыя: 1.10.2011)