Ізраіль Мацвеевіч (Мордухавіч) Басаў (1918, Мсціслаўль — 1994, Мінск) - беларускі жывапісец і графік, найбольш яркі і самабытны прадстаўнік беларускага савецкага андэграўнду 1970-х — 1980-х. гг.
Біяграфія. Нарадзіўся (7.10.1918) у г. Мсціслаўлі Магілёўскай губерні у сям'і краўца Мацьвея Мошавіча Басава і Марыі Рыгораўны (Шыфрына). Па самавольству чыноўнікаў пры ўзнаўленні ў 1950 г. пасведчання аб народжанні імя па бацьку было зменена на "Мордухавіч", што ўсталявалася потым ў дакументах і публікацыях. Акрамя Ізраіля, ў сям'і быў яшчэ старэйшы сын (1913 г.) Беніамін, у будучым - выдатны графік. З 1926 г. вучыўся ў 9-гадовай габрэйскай школе ў Мсціслаўлі, але ў 1935 г. быў вымушаны спыніць навучанне з прычыны хваробы.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1935-1941 працуе рэтушорам фатаграфіі ў арцелі "Путь Октября". У 1939 г. паспрабаваў паступіць у Віцебскае мастацкае вучылішча, дзе вучыўся брат, але не вытрымаў уступны іспыт з-за недахопу школьнай адукацыі. З пачаткам вайны, у 1941 г. - эвакуацыя ў г. Янгіюль у Узбекістане.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1942-1943 г. праходзіць вайсковую службу ў працоўнай арміі ў г. Паўлаўскі Пасад, адкуль дэмабілізуецца з-за хваробы і вяртаецца ў Янгіюль. У 1943-1944 г. працаваў мастаком-выканаўцам у Янгіюльскім драматычным тэатры. У 1944 г. разам з бацькамі вяртаецца ў Мсціслаў.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1944-1947 г. час ад часу працаваў як мастак-выканаўца ў Мсціслаўлі, потым у Мінску (дзе ў прыватнасці маляваў нумары на аўтамашыны). У 1947 г. бярэ шлюб з Бэлай Закб з якой ён быў знаёмы з даваенных часоў. Па пераездзе ў Мінск жыве ў бараку на вуліцы Чырвонаармейскай. У гэтым жа годзе нараджаецца сын Барыс.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1947 г. паступае ў Мінскае мастацкае вучылішча на аддзяленне "мастак-педагог" (сярод выклачыкаў - І. Ахрэмчык, Х. Ліўшыц, В. Цвірка). На апошнім курсе у 1951 г. быў ваключаны "за космапалітызм", але дзякуючы абароне з боку студэнтаў, прадстаўнік НКУС вырашаў яго аставіць.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1949 г. пасля аўтамабільнай аварыі памірае бацька і дабрабыт сям'і рэзка пагаршаецца. У 1950 г. нараджаецца сын Мацьвей.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1951 г. паступіў на працу ў Беларускае аддзяленне Цэнтральных мастацкіх майстэрняў Мастацкага фонду СССР (з 1967 г. - Мастацка-вытворчы камбінат Мастацкага фонду БССР), дзе амаль да сярэдзіны 1960-х, маляваў на заказ партрэты савецкіх правадыроў. З 1953 г. пачаў браць удзел у выставах. У 1959 г. быў прыняты ў Саюз мастакоў БССР. У гэтым жа годзе пераехаў ў новы дом на вуліцы Жданава.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
У 1968 г. у сувязі з яго 50-годдзем, кіраўніцтва Союзу мастакоў прапанавала яму правесці закрытую персанальную выставу без удзелу гледачоў і прэсы, але прапанова была адхілена мастаком.a У 1972 г. у выніку рэарганізацыі зволены з камбінату ў ліку іншых мастакоў і з гэтага часу нідзе на службе больш не лічыўся.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
З-за адмоўнага стаўлення да ягонай творчасці выстаўкома ён праз даволі цяглы час (з 1975 да 1988 г.) амаль не меў магчымасці прымаць удзел у выставах у Мінску. Ягоны ліст са скаргай ў Міністэрства культуры СССР у 1978 г. не вырашае пытання. У гэты перыяд ён некалькі разоў выстаўляецца ў Вільнюсе (1972, 1975 г.) і Кіеве (1975, 1982 г.). У самы плённы перыяд сваёй творчасці ён быў пазбаўлены магчымасці быць экспанаваным на радзіме. Толькі пасля другога звароту ў Міністэрства культуры ў 1987 г. яму ў рэшце рэшт вяртаюць права выстаўляцца ў Мінску.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
1992 год быў пераломным: поспех у выстаўках галерэі „Брама“ ў Маскве і ў Мінску, а таксама запрашэнне пятнаццаці яго палотнаў у Ерусалім (пасля паказу слайдаў на Міжнародным мастацтвазнаўчым кангрэсе).b
Памер у Мінску (4.08.1994). Пахаваны на Чыжоўскіх могілках. Болшасць твораў знаходзіцца ва ўласнасці сям'і мастака.1 (ст.37)Ізраіль Басаў. Каталог твораў жывапісу. Мінск, Праектная студыя А. Зіменка і З. Бяліцкага, 1996.
Творчасць. Па сканчэньнi вучэльнi Басаў быў захоплены жывапiсам Робэрта Фалька i Поля Сэзана, якiх ён вывучаў i пераасэнсоўваў. Гэта непасрэдным чынам адбiлася на ягонай творчасьцi — ён доўга заставаўся пад значным уплывам менавiта гэтых мастакоў. Усё сваё жыцьцё ён паўтараў, што вельмi хацеў быць падобным да Фалька, але з гэтага мала што атрымлiвалася.g
Пэрыяд пераменаў у мастацтве Басава адбыўся памiж 1966 i 1967 гадамi. На зьмену нiзкi натурных краявiдаў прыходзяць работы спачатку нiбы наўмысна рознастылёвыя, але якiя крок за крокам кшталтуюць тую пазнавальную манеру, якая будзе ўласьцiвая мастаку на доўгiя гады. У гэты ўмоўны пераходны пэрыяд трапляюць «Дом з чырвоным дахам» (1966), «Партрэт жонкi» (1967), «Спатканьне» (1967), «Мэлёдыя» (1967), «Дзяўчына з гета» (1967). Ва ўсiх гэтых работах адчуваецца прынцыповае захапленьне мастака францускiм жывапiсам, але гэта толькi першае павярхоўнае ўражаньне, бо перадусiм Басаў ставiў сабе iншыя мэты.gЛариса Финкельштейн. Художник и время. Журнал Мишпоха. № 14 2004 год
Усім яго жывапісным палотнам папярэднічалі малюнкі — завершаныя і самакаштоўныя кампазіцыі з амаль скульптурнай лепкай аб’ёмаў, упэўненай шырокай контур-лініяй-мазком, з асаблівай выразнасцю вялікіх паўзаў на аркушы.bЛарыса Фінкельштэйн. Контур у прасторы. Ізраіль Басаў
За дваццаць гадоў (1953—1973) яго згадалі двойчы ў агульных аглядах, а ў наступныя пятнаццаць (1973—1988) ён зусім сышоў з мастацкай арэны і пра яго ніхто не згадваў. У канцы 80-х мастак і сам стаў адмаўляцца ад розных прапановаў новых дылераў.bЛарыса Фінкельштэйн. Контур у прасторы. Ізраіль Басаў Ён марыў аб сваёй персанальнай выстве ў Маскве, Іерусаліме, Нью-Йорку,c але пайшоў з жыцця, не дачакаўшыся ніводнай сваёй персанальнай выстаўкіbЛарыса Фінкельштэйн. Контур у прасторы. Ізраіль Басаў
У 1996 г., за два гады пасля смерці мастака, адбылася першая яго персанальная выстава ў Мінску ў Нацыянальным мастацкім музеі быў надрукаваны каталог пры падтрымцы фонда Сораса. У 2002 г. рэйтынгавым цэнтрам Прафесійнага Саюза мастакоў у Маскве выданы сертыфікат аб прысваенні І. Басаву катэгорыі 2–А (Мастак–прафесіянал высокаго класа з ярка выяўленай індывідуальнасцю )aИзраиль Басов. Живопись. Графика. (Сайт творчасці мастака)
Фотагалерэя
(па матэр'ялах каталога 1996 г.1 і сайту http://israel-basov.com) |
| Мінскае мастацкае вучылішча, каля 1949 г. |
І. Басаў, каля 1049 г. |
І. Басаў,
каля 1055 г. |
Л. Кроль, І. Басаў, А. Малішэўскі, каля 1965 г. |
І. Басаў,
каля 1068 г. |
І. Басаў, 1077 г. |
І. Басаў на выставе жывапісу і графікі мастакоў-габрэяў. Мінск, 1089 г. |
І. Басаў у апошнія гады жыцця |
|
