Баявыя каменныя сякеры культуры шнуравой керамікі 1-й пал. 2-га тысячагоддзя да н. э. (Пухавіцкі, Старадарожскі і Пінскі р-ны). (Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі. Мінск).
Фота В. Бараноўскага.⁴

У 3-м тысячагоддзі да н.э. ў Еўропе адбываліся бурлівыя міграцыйныя працэсы, звязаныя з распаўсюджаннем на прасторах кантынэнта індаеўрапейскага насельніцтва. Яно складала адзіны народ, размаўляла на адзінай мове альбо блізкіх дыялектах.^{3 (ст.74)} Міграцыя індаеўрапейцаў са сваёй прарадзімы, якая на думку большасці даследчыкаў знаходзілася ў Пярэдняй Азіі, адбывалася на працягу тысячагоддзяў і суправаджалася змешваннем з мясцовым насельніцтвам. Дзякуючы значнай колькасці і вышэшаму ўзроўню культуры старажытныя індаеўрапейцы пры сустрэчы з мясцовым насельніцтвам перамагалі яго і асіміліравалі.^{7 (ст.14)} У выніку змешвання з мясцовымі этнічнымі групамі яны трацілі сваю еднасць і распадалася на асобныя групы плямёнаў. Аказваючы значны ўплыў на мясцовыя культуру і адначасова пераймаючы некаторыя мясцовыя традыцыі, індаеўрапейцы паклалі пачатак фарміравання многіх еўрапейскіх этнасаў.

Шматверагодна што ў пачатку асваення Еўрапейскай тэрыторыі індаеўрапейцы займалі паўночнапрычэрнаморскія і прыволжскія стэпы альбо шырэйшую прастору і ў 2-м тысячагоддзі да н.э. большасць Еўропы была ужо заселена індаеўрапейскім насельніцтвам.^{1 (ст.65)} На думку некаторых даследчыкаў да індаеўрапейскага этнасу маглі належаць таксама позненеалітычныя культуры лейкападобных кубкаў і шарападобных амфар.

Адным з этапаў індаеўрапеізацыі значных прастораў Сярэдняй і Усходняй Еўропы прынята лічыць распаўсюджанне культур шнуравой керамікі^{1 (ст.65)}, якая таксама мае назву культуры лодкападобных і баявых сякер, адзіночных пахаванняў і інш.^{2 (ст.658)} У канцы 3-га - пачатку 2-га тысячагоддзя да н.э. плямёны культур шнуравой керамікі і вытворныя ад іх культуры асвоілі прасторы Еўропы ад Рэйна на захадзе да Волгі на ўсходзе і ад сучасных межаў Фінляндыі на поўначы да Сярэдняга Падняпроўя і Карпат на поўдні.^{1 (ст.65)} На тэрыторыі, якая ахоплівала басейны Віслы, Нёмана, Заходняй Дзвіны і Верхняга Падняпроўя, у выніку асіміляцыі прышлымі плямёнамі мясцовага неалітычнага насельніціва і ўзаемаўпываў культур, сфарміраваўся новы этнас - балты.^{7 (ст.15)} Аналагічныя працэсы ляглі ў аснову фарміравання і славянскай супольнасці. Звязваючы этнічныя працэсы на тэрыторыі Беларусі з арэалам фарміравання балтскіх культур, шэраг даследчыкаў вызначылі перыяд, які пачаўся з рассяленем носбітаў шнуравых культур і доўжыўся ўвесь бронзавы і жалезны век, як балцкі этап у этнічнай гісторыі Беларусі.^{7 (ст.15)}

Праца старажытных крэмнездабытчыкаў у шахце.³

На поўдні Беларусі прышлыя плямёны культур шнуравой керамікі пачалі змешвацца з неалітычным насельніцтвам днепраданецкай культуры. Находнікі ўжо карысталіся бронзавымі вырабамі, займаліся больш прадуктыўнай формай гаспадаркі і жылі ў наземных пабудовах слупавой канструкцыі ^{5 (ст.15)}. У працэсе змешвання з тутэйшым насельніцтвам сфарміраваліся асобныя культуры шнуравой керамікі, якая атрымала назву сярэднядняпроўскай. Іншыя плямёны шнуравікоў засялялі паўдневы захад Беларусі, утвараючы культуру шнуравой керамікі Палесся, і паўночны захад, дзе з'явілася культура шнуравой керамікі Панямоння^{1 (ст.69)} альбо Прыбалтыйская культура^{2 (ст.518)}. У Паазер'і, у выніку сінтэза мясцовай познанеалітычнай культуры і прышлых носбітаў культур шнуравой керамікі, сфарміравалася надзвычай самабытная паўночнабеларуская культура.^{1 (ст.69)}

Развіццё бронзавай вытворчасці на тэрыторыі Беларусі з-за адсутнасці радовішчаў руды залежала ад імпарту сыравіны. У прыватнасці, на поўдзень Беларусі металічныя вырабы альбо сыравіна для іх вытворчасці маглі трапляць праз пасрэднікаў з Каўказскага і Балкана-карпацкага металургічных рэгіёнаў^{1 (ст.83)}. Аб развіцці ўласнай вытворчасці бронзавых вырабаў сведчаць некаторыя знаходкі на помніках насельніцтва сярэднядняпроўскай культуры.^{1 (ст.78)}.

У сувязі са складанасцямі развіцця металаапрацоўкі вялікую ролю працягваў адыгрываць камень, з якога на працягу ўсяго бронзавага веку выраблялі большасць зброі і прылад працы, асабліва сякер, якія былі неабходныя для вырубкі лясоў пад пашу ў сувязі з пашырэннем земляробства. Па гэтай прычыне ўзрос попыт на высокаякасны крэмень, які можна было здабыць ў тоўшчы крэйдавых адкладаў і дзяля яго здабычы якога яшчэ ў канцы неаліту пачалі капаць крэмнездабыўныя шахты,^{3 (ст.58)} разам з якімі дзейнічалі спецыялізаваныя майстэрні па вырабу нарыхтовак сякер, якія пераважна ішлі на абмен.^{1 (ст.84)} Найбольшага росквіту дасягнула майстэрства шліфавання і свідравання каменных вырабаў. Акрамя крамяню для вытворчасці прылад працы і зброі выкарыстоўваліся і іншыя пароды камяню.

Вялікія змены ў тэхналогіі апрацоўкі камяню ў першую чаргу былі звязаны з распаўсюджаннем шліфавання і свідравання вырабаў. Па-ранейшаму значную распаўсюджанасць мелі вырабы з рогу і косці, асабліва на поўначы Беларусі беднай на крамянёвую сыравіну. У вытворчасці керамікі набыў пашырэнне пласкадонны посуд і значна павялічыўся яго асартымент і яго арнаментацыя. Шырокае распаўсюджанне набывае ткацтва.

Каменныя шліфаваныя сякеры і іншыя крэмневыя прылады працы і зброі служылі для абменаў з іншымі рэгіёнамі, дзе адсутнічалі радовішчы крэмяню. Важным і даволі прэстыжным прадметам іпарту, акрамя бронзавых вырабаў і сыравіны, быў бурштын, які з узбярэжжа Балтыйскага мора праз дзаінскі бурштынавы шлях трапляў на тэрыторыю Беларусі і за яе межы.^{1 (ст.83)}

Вытворчая форма вядзення гаспадаркі з прыходам плямён культур шнуравой керамікі, якія з'яўляліся аселымі жывёлаводамі і земляробамі, стала паўсюднай^{1 (ст.79)} і паступова займала дамінуючае становішча. Разам з тым вялікую ролю працягвала адыгрываць паляванне, рыбалоўства і збіральніцтва.

Значныя змены ў гаспадарцы і з'яўленне новага насельніцтва прывялі да ўзвышэння ролі мужчын і паўплывалі на светапогляд тагачаснага грамадства і узбагацілі яго шэрагам новых рысаў індаеўрапейскай міфалогіі. Заняткі земляробствам прывялі да пашырэння культу сонца. Культ агню быў цесна звязаны з пахавальным абрадам, характэрнай рысай якога становіцца спальванне нябошчыкаў і насыпанне над пахаваннем курганаў.^{1 (ст.84-85)}

Крэмневыя сярпы (Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі. Мінск). Фота Р. Маісея

Да сярэдзіны 2-га тысячагоддзя да н.э. працэс змешвання і ўзаемаасіміляцыі мясцовага насельніцтва і находнікаў цалкам завяршыўся. У гэты час большую частку поўдня і захаду Беларусі, Падняпроўе, а таксама суседнія тэрыторыі Украіны і польшчы засялялі плямёны двух роднасных між свабой культур - сосніцкай і тшцінецкай, якія часта аб'ядноўваюць у адну супольнасць.^{3 (ст.84)}

У сярэдні перыяд пачынаюць актыўна фарміравацца мясцовыя металаапрацоўчыя традыцыі, аб чым сведчаць некаторыя знаходкі сярод помнікаў тшцінецка-сосніцкай супольнасці. Узрастае выкарыстанне метала з Карпата-Трансільванскага цэнтра, які пасля XVIII ст. да н.э. набывае вялікае значэнне ў Еўропе. Выклбчную ролю атрымлівае алавяністая бронза і тэхніка ліцця ў высокавытворчыя каменныя формы.^{1 (ст.79)} Сярод адзінкавых і выпадковых знаходак сярэдняга перыяду бронзавага веку на тэрыторыі Беларусі з'яўляюцца пальштабы - сякеры з бакавымі закраінамі, аналагічныя сякерам знойдзеным у Скандынавіі і Прыбалтыцы.^{1 (ст.79)}

Аб развіцці зеляробства сведчаць масіўныя крэмневыя сярпы з двухбаковай буйной рэтушшу, якія пачалі выкарыстоўваць у сярэдні перыяд на поўдні Беларусі. У лясных зонах шырока практыкавалася лядна-агнявое земляробства, пры якім кавалак лесу высякаўся, а дрэвы пасля высыхання спальвалі. Такое вядзенне гаспадаркі патрабавала вялізарнай колькасці сякер, што было прычынай росквіту дзейнасці крэмнездабыўных шахтаў.

Шырокае прымяненне знаходзілі таксама вырабы з косці, рога і дрэва. Рогі і косці мелі вялікае значэнне на поўначы Беларусі, якая была беднай на крэмневую сыравіну. З гэтага матэр'ялу выраблялі не толькі зброю і прылады працы, але і мастацкія вырабы і нават музычныя інструменты.^{1 (ст.82)}

Кераміка становіцца пераважна пласкадоннай, найбольш распаўсбюджаным тыпам якой былі гаршкі з выдзеленай шыйкай. Зусім новым посудам былі друшлякі. Якасна керамічныя вырабы становяцца больш танкасценнымі і лепш выпаленымі. Замест дамешак арганікі выкарыстоўваюцца пясок, жарства і шамот. Паверхні пасудзін былі гладкімі альбо заштрыхаванымі. Арнаментацыя керамікі паволі адыходзіць ад неалітычнай традыцыі, становіцца больш сціплай і пераважна канцэнтруецца ў версе пасудзін. з'яўляюцца новыя элементы - наляпныя карбаваныя валікі і вушкі.^{1 (ст.82)}

Структурныя змены ў грамадстве праявіліся ва ўсталяванні патрыярхальнага радавога ладу, паступовым разбурэнні прынцыпа родавага калектывізму і ўзнікненні маёмаснай няроўнасці паміж асобнымі родамі і нават сем'ямі. Пачасціліся міжплемянныя і міжродавыя войны, у якіх аб'ектамі дамаганняў служылі больш урадлівыя землі, шляхі абмену і чужы здабытак.^{3 (ст.90)}

Сякера-кельт з арнаментам. VIII-VII стст. да н.э. (Нацыянальны музей гісторыі і культуры Беларусі. Мінск)
Фота Р. Маісея

Позні перыяд бронзавага веку з'яўляецца маладаследаваным і лёс тшцінецка-сосніцкай супольнасці застаецца не вызначаным як і яе роля ў працэсе фарміравання культур жалезнага веку. Лічыцца, што ў канцы бронзавага веку скончылася складванне супольнасці плямён культуры штрыхаванай керамікі, якая ў наступную эпоху займала значную частку тэрыторыі Беларусі і на думку большасці даследчыкаў з'яўляецца балцкай культурай. У канцы бронзавай эпохі таксама з'яўляюцца раннія паселішча насельніцтва днепра-дзвінскай культуры.^{1 (ст.77)}

Пашырэнне выкарыстання бронзавымі вырабамі прывяло да паступовага заняпаду крэмнеапрацоўкі. Выключэннем з'яўлялася толькі вытворчасць каменных сякераў, якімі карысталіся нават у эпоху жалеза. Набываюць распаўсюджанне і бронзавыя сякеры, з якіх найбольш цікавымі з'яўляюцца так званыя кельты, у якіх утулка размяшчалася ў абушковай частцы перпендыкулярна лязу. Больш за 10 іх знойдзена ў Цэнтральнай і Паўночнай Беларусі. Крыніцай сыравіны для іх, лічыцца, маглі быць радовішчы Цэнтральнай Еўропы.^{1 (ст.77)} Упрыгожанні з медзі і бронзы, якія набываюць усё большае пашырэнне, паступова губляюць свой магічны сэнс і набываюць эстэтычныя і сацыяльныя функцыі.^{1 (ст.86)}

Значна пашыраецца геаграфія абменных сувязяў. Металічныя вырабы трапляюць на тэрыторыю Беларусі не толькі з Каўказа, Украіны і Цэнтральнай Еўропы, але і са Скандынавіі, Ютландыі, Прыбалтыкі, цэнтральных раёнаў Расіі.^{1 (ст.83)}

У керамічнай вытвочасці адбываецца заняпад арнаментацыі, што адбываецца па назіранні даследчыкаў разам са знікненнем слядоў пахавальнага абраду, прычынай чаму маглі быць нейкія змены ў рэлігійных уяўленнях.^{1 (ст.86)}