Верхні замак у Вільні (рэканструкцыя; крайняя правая (заходняя) - так званая сёння "вежа Гедыміны").

Дачыненні з Ордэнам. Торуньскі мір не задаволіў ні Літву, ні Польшчу, ні Тэўтонскі ордэн, бо ён падпісваўся, калі сілы ваюючых бакоў былі на зыходзе. Не былі годна вырашаны ні пытанне аб прыналежнасці Жамойці, ні пытанне аб межах Літвы. Зменлівасць рубяжоў Жамойці, звязанае як з распаўсюджваннем жамойцкага этнасу на землі куршаў і скалваў, так і з захопамі крыжакоў, дазваляла кожнаму з бакоў трактаваць гэтую тэму так, як яму ў дадзены момант было выгадна. Вітаўт заявіў, што Літве павінен належаць Георгенбург (Юрбаркас), г.зн. землі ў нізоўях Нёмана, захопленыя крыжакамі і выказваў прэтэнзіі на Клайпеду. Літоўскі бок называў Жамойцю ўсю тэрыторыю, абмежаваную ніжнім цячэннем Нёманам і Нявежысам. Тэўтонскі ордэн менавіта ў гэты час пачаў прымяняць крытэрыі "племянных тэрыторый", паколькі ранейшыя канцэсіі, выдадзеныя папамі і імператарамі Германіі, з прыняццем Літвой хрысціянства страцілі ўсякую каштоўнасць.3 (ст.239)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

У канцы лютага ў Прусію ўжо прыходзілі трывожныя звесткі з Жамойці, дзе Вітаўт пачаў будаваць новыя замкі, пры гэтым, залічваючы да Жамойці спрэчныя памежныя тэрыторыі (вобласць р. Нёман), якія Ордэн лічыў сваімі. Напады жамойтаў на прускія межы, спрэчкі аб вяртанні палонных рыцараў і аб выплаце Ордэнам кантрыбуцыі павялічвалі варожасць.4 (ст.203-204)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Паводле Торуньскага дагавора, мяжа Жамойці павінна быць усталявана па пагадненні бакоў. Спрэчныя пытанні вырашаліся арбітрамі (вярхоўным арбітрам меркаваўся папа). Гэта пераводзіла праблему пагранічнага ўрэгулявання ў сферу шырокіх міжнародных адносін. Не маючы міжнародных сувязямў, заслоненая сюзэрэннай Польшчай і не паспеўшая выгадаваць дыпламатаў належнага ўзроўню, Літва адразу апынулася ў пройгрышным становішчы. Вітаўту нічога іншага не заставалася для абароны сваіх інтарэсаў, як давярацца (у большасці выпадкаў) палітыкам Польшчы. Аднак ён імкнуўся выкарыстоўваць тыя моманты, калі ўзнікала магчымасць дзейнічаць самому. А галоўнае - рабіў усё, каб рэальна зацвердзіцца ў Жамойці. У ходзе аднаўлення абарончай сістэмы ніжняга Нёмана ў 1411г. былі адбудаваныя замкі Пештве і Вялёна (Veliuona). У апошняй размясцілася 400 воінаў. Прадбачачы, што пра яго спрэчцы з Ордэнам так ці інакш стане вядома імператару Германіі і Рымскаму каралю (з 20 верасня 1410 г.) Жыгімонту Люксембургу, Вітаўт наведаў яго вясной 1411 г. Тэўтонскі ордэн, у першай палове таго ж года выплаціў дзве першыя долі кантрыбуцыі, аднак трэці ўзнос, прызначаны на 4 лістапада, затрымаў. Крыжакоў больш за ўсё абцяжарваў недахоп сродкаў, але яны свае дзеянні матывавалі тым, што літоўцы і палякі не вызваляць палонных. Магістр Ордэна Генрых Плаўэн рассылаў еўрапейскім манархам скаргі на Літву і Польшчу, якія "яднаюцца з туркамі і татарамі". Ягайла ў снежні 1411 г. адказаў на гэта лістамі, у якіх паказаў, што ён выконвае ўмовы мірнага дагавора, а Ордэн не плаціць кантрыбуцыю.3 (ст.239-240)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Адразу ж пасля заключэння Торунскага міру пачаліся перамовы паміж Жыгімонтам Люксембургскім з аднога боку і Літвой і Польшчай - з другога аб вызначэнні тэрміну чарговага з'езда ў Венгрыі. Летам 1411 г. у Вільню прыбылі венгерскія паслы (епіскап і магнат) у той час, калі там знаходзіліся Ягайла і папскі легат кардынал Брандэ Касцільонэ, епіскап П'ячэнцы, якога папа Іаан XXIII паслаў для прымірэння Ордэна, Літвы і Польшчы. Паводле Длугаша, паспяховаму правядзенню перамоваў шмат судзейнічаў Завіша Чорны, які быў асабіста вядомы і Жыгімонту і Ягайлу (указваючы на патаемныя зносіны Вітаўта з Жыгімонтам, Длугаш зазначае, што саюз з Жыгімонтам і заснаваная на ім палітыка былі справай Вітаўта). Ордэнскія паслы, не гледзячы на ўсе намаганні, нічога не змаглі даведацца аб мэтах знаходжання венгерцаў у Вільні. Вынікам гэтай сустрэчы была дамоўленасць аб з'ездзе ў Шрамовіцах у канцы бягучага года.4 (ст.105)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

У канцы 1411 г. Вітаўт, паводле дамоўленасці ў Вільне, дасягнутай летам, зрабіў выправу ў Венгрыю у суправаджэнні сваіх епіскапаў. Аднак не вядома ці адбыліся на гэты раз перамовы паміж Жыгімонтам і Вітаўтам. Вядома толькі, што віленскі епіскап і толькі што назначаны намеснікам ў Падоллі Гедыгольд, якія былі у свіце Вітаўта, ад імя Вялікага князя прыймалі ўдзел у агульным з'ездзе венгерскіх і польскіх упаўнаважаных у Шрамовіцах (у Паўн. Венгрыі, на поўнач ад Кежмарака), і што Тэўтоны надавалі вялікае значэнне гэтай выправе Вітаўта і думалі выкарыстаць яе для раз'яднання ВКЛ і Польшчы. Звяртае ўвагу той факт, што світу Вітаўта ў асноўным складалі праваслаўныя епіскапы (акрамя віленскага) і што перамовы маглі тычыцца царкоўных справаў. Вынікам сустрэчы ў Шрамовіцах быў працяг перамір'я з Ордэнам.4 (ст.104-105)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Палітыка на поўдні і ўсходзе. Грунвальдская перамога ў значнай ступені развязала Вітаўту рукі для больш энергічных дзеянняў на ўсходзе. Пасля заключэння Торуньскага міру вялікі князь літоўскі вярнуў сабе Падолле, страчанае ў 1409 г. на карысць Ягайлы (вясной і летам 1411 г. адбыўся аб'езд усіх зямель Вялікага Княства Ягайлам і Вітаўтам; тады ж магла і адбыцца перадача ў рукі Кейстутавіча ўсёй "спадчыны Свідрыгайлы" на поўдні Русі). Умовай было, верагодна, выплата Кароне часткі падаткаў з гэтай тэрыторыі.1 (ст.139)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. У сакавіку 1411 г. намеснікі Ягайлы былі адкліканыя з Падняпроўскіх земляў. Вітаўт на ленных правах атрымаў Заходняе Падолле, якім стаў упраўляць дасланы з Літвы намеснік.3 (ст.225)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. Перадача Вітаўту Заходняга Падоле, на якое прэтэндавала і Венгрыя, аб'яднала Літву і Польшчу супраць Жыгімонта Люксембурга і дазволіла Вітаўту разлічваць на садзейнічанне Ягайлы.3 (ст.240)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Падчас знаходжання абодвух манархаў у Смаленску пратэктарат ВКЛ прызнаў князь Разані,1 (ст.139)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. які наведаў Вітаўта падчас яго паездкі і быў да таго часу варожа настроены да літоўскага князя.3 (ст.233)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. З цвярскімі князямі Вітаўт быў у мірных стасунках.4 (ст.112)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. У 1411 г. сын цвярскога князя Івана Міхайлавіча Аляксандр прыяжджаў для сустрэчы з Вітаўтам у Кіеў, дзе быў прыняты вельмі прыязна у прысутнасці татарскага хана Джалал-ад-Дзіна.4 (ст.180)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. Заключаны пасля сутыкненняў з вялікім князем маскоўскім Васіліем Дмітрыевічам мір таксама не парушаўся.4 (ст.112)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

С просьбай дапамагчы абараніцца ад лівонскіх рыцараў і прыслаць ім на княжанне Лугвена-Сямёна звярнуліся да Вітаўта і Ягайлы наўгародцы.1 (ст.139)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. Быў падпісаны дагавор і з Псковам. Ноўгарад і Пскоў абяцалі напасць на Лівонію, у выпадку калі Тэўтонскі ордэн парушыць мір.4 (ст.112)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. Аднак хутка ў наўгародцаў пачаліся спрэчкі з стаўленнікам Вітаўта і Лугвена-Сямён ад'ехаў у Літву.4 (ст.180)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. Адхіленне Лугвена-Сямёна выклікала палітычны дэмарш кіраўніцтва ВКЛ:1 (ст.141)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. у пачатку 1412 г. Вітаўт і Ягайла прыслалі наўгародцам разметныя граматы (пасылаліся пры аб'яўленні вайны: "разметные, взметные, складные" - ЭСБЕ), папракаючы іх ў тым, што яны сябруюць з немцамі і што прынялі да сябе князя Фёдара Юр'евіча смаленскага - ворага Вітаўта.4 (ст.180)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Дачыненні з Польшчай. Аўтарытэт, здабыты перамогай пры Грунвальдзе, Вітаўт разумна ужыў для павелічэння свайго ўплыву ў Польшчы. Ён стаў падбухторваць супраць Ягайлы польскіх дваран, якія патрабавалі ад караля пашырэння сваіх прывілегій і прызначэння на важныя прыдворныя пасады патрэбных ім людзей (такіх, познаньскі біскуп Войцэх Ястжембец, як узвысіўся да канцлера).3 (ст.225)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Дачыненні з Ардою. Засведчыўшы сваю прыхільнасць вялікаму князю літоўскаму, Джалал-ад Дзін зімой 1410/1411 г. умацаваўся ў Крыме, які ў далейшым стаў яго плацдармам для барацьбы за ўладу ў Ардзе. У 1411 г. пад націскам сіл Цімур-хана Эдыгей уцёк у Харэзм. Скарыстаўшы адсутнасць абодвух сапернікаў у Ардзе, Джалал-ад-Дзін, пры падтрымцы войск Вітаўта, захапіў там уладу. Цімур-хан быў забіты адным са сваіх военачальнікаў, які паспяшаўся перакінуцца на бок новага залатаардынскага ўладара.1 (ст.139)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Жыгімонт Люксэмбурскі (не прыжыццёвы партрэт працы Альбрэхта Ддюрэра; Albrecht Dürer).

Між тым, станавілася ўсё больш голасна тэўтонская прапаганда, накіраваная ў першую чаргу супраць Літвы (у маі 1412 г. Ордэн прасіў, каб папа абвясціў крыжовы паход супраць "язычнікаў-літоўцаў" і забараніў Польшчы іх падтрымліваць). У кастрычніку 1412 г. Ордэн звярнуўся да князёў Германіі, ставячы ў віну Вітаўту паўстанне жамойтаў у 1409 г. На сустрэчы прадстаўнікоў Польшчы, Літвы і Тэўтонскага ордэна ў Морына (у нізоўях Віслы) бакі не прыйшлі да пагаднення; палякі і літоўцы былі абвінавачаныя ў тым, што адхіляюць папскі арбітраж.3 (ст.240)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Пры такіх абставінах Вітаўт не мог абысціся без Польшчы, а ўся справа, як і варта было чакаць, трапіла ў рукі арбітра - Жыгімонта Люксембурга. Жыгімонт як імператар Германіі быў зацікаўлены падтрымаць Тэўтонскі ордэн, аднак яго ў першую галаву турбавалі ўласныя праблемы, узмоцненыя нетрывалым становішчам імператара ў Германіі, турэцкай пагрозай для Венгрыі і небяспекай расколу каталіцкай Царквы.3 (ст.240-241)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Становішча Жыгімонта сярод дзяржаў, якія яго атачалі, было такое, што яму было жадана захаваць мір з Польшчай і яшчэ больш жадана, па магчымасці, прыцягнуць на свой бок Вітаўта. Усе незадаволеныя германскім імператарам звярталіся да польскага караля. Венецыя, якая ваявала з Жыгімонтам, вяла перамовы з Ягайлам аб саюзе; тое-самае рабілі ўладар Угра-Валахіі (ваевода трансільванскі) і аўстрыйскія герцагі Эрнэст і Фрыдрых (Эрнэст ажаніўся з дачкой мазавецкага князя Земавіта і Аляксандры Альгердаўны Цымбаркай). Тады Жыгімонт са свайго боку яшчэ болей зблізіўся з Ордэнам і ў студзені 1412 г. заключыў з ім дагавор супраць Польшчы, у якім абяцаў, у выпадку перамогі над Польшчай перадаць Ордэну Добжынскую і Куяўскую землі. У той самы час Жыгімонт звяртаўся да дацкага караля Эрыка з просьбай дапамагчы Ордэну супраць Польшчы. Кароль Францыі Карл VI і Англіі - Генрых IV дыпламатычна падтрымлівалі Ордэн і Жыгімонта і прасілі папу прыстрашыць Польшчу. Карл VI напісаў нават ліст да Ягайлы з пагрозай. Папа Іаан XXIII пасылаў для прымірэння Ордэна, Літвы і Польшчы кардынала Брандэ Касцільонэ і неаднаразов пісаў лісты з угаворамі абодвым варагуючым бакам. Таксама спакойна ставіўся да ордэнска-польскіх спрэчак і Венцэслаў (Вацлаў) кароль Чэхіі, які даваў згоду быць толькі пасрэднікам не гледзячы на просьбы Жыгімонта і падарункі ад рыцараў. Малдаўскі ўладар быў у залежнасці ад польскага караля і пазычаў яму грошы (пад залог гарадоў Сняцін, Каламыя, Пакуцце). 4 (ст.105-107)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Жыгімонт стараўся арганізаваць асабістую сустрэчу з Ягайлам. З місіяй схіліць Ягайлу і Ганну да сустрэчы з Жыгімонтам і Барбарай, у польскую сталіцу завіталі граф Герман Цэльскі, дзядзька польскай каралевы, венгерскі палацін Мікалай Гара і папскі легат Брандэ Касцільонэ. Візіт меў поспех:4 (ст.107-108)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. сустрэчу прызначылі у Венгрыі ў Любоўлі (зараз Стара Любоўня). Туды у пачатку сакавіка 1412 г. у суправаджэнні літоўскай і польскай світы прыехаў Вітаўт і сустрэўся з Жыгімонтам. Пасля таго, як Вітаўт падрыхтаваў глебу і адбыў, у Любоўлі з'явіўся Ягайла.3 (ст.241)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. 9 сакавіка ў шлях адправілася каралева Ганна, а 10-га - Ягайла ў суправаджэнні князёў мазавецкіх Зямовіта і Балеслава і князя ноўгарад-северскага Карыбута-Дзмітрыя. 12 сакавіка 1412 г. каралі з'ехаліся, а 15-га ў Любоўлі быў заключаны дагавор, у які быў уключаны і Вітаўт. Абодва бакі - імператар і Ягайла з Вітаўтам абяцалі дапамагаць адзін адному супраць ворагаў. Галоўным жа зместам дагавора было пытанне аб Галіцыі, Падоллі і Малдовіі. Галіцыя і Падолле павінны былі заставацца пад уладай Польшчы і Літвы пакуль былі жывыя ўсе тры ўладары. У выпадку смерці аднога з іх на працягу 5 год павінна было быць выдадзена асобае пагадненне. Малдавія прызнавалася залежнай ад Польшчы, але ў выпадку вайны Венгрыі с туркамі павінна была памагаць венгерскаму каралю.4 (ст.107-108)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

У дзень заключэння дагавора ў Любоўлі Жыгімонт паслаў Ордэну паведамленне аб заключэнні міра, забараняючы яму нападаць на Польшчу і Літву. Такім чынам Жыгімонт - недаўні саюзнік Ордэна супраць Вялікага княства Літоўскага і Польшчы - зрабіўся пасрэднікам паміж імі.4 (ст.110)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. 15 красавіка ў Троках Вітаўт падцвердзіў заключаную дамоўленасць па пытанню Падолля, а 17-га асобным дакументам засведчыў Жыгімонту сваю прыязнь і абяцаў дапамагаць яму і яго нашчадкам супраць усіх ворагаў. За Вітаўта паручаліся епіскап віленскі Мікалай, ваявода віленскі Альберт ці Монвід, ваявода полацкі Іаан ці Немір.4 (ст.107-109)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

У жніўні 1412 г. у Будзе (Афене) Жыгімонт пастанавіў, што Жамойць на працягу 6 месяцаў пасля смерці Вітаўта і Ягайлы павінна быць вернута Ордэну і што пытанне аб спрэчным валоданні той тэрыторыі, на якой Вітаўт будуе замкі павінен быць вырашаны на месцы упаўнаважанымі імператара.4 (ст.204)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Пацвердзіўшы Торуньскі дагавор, Жыгімонт тым самым канчаткова звязаў сябе з ім у якасці суперарбітра. Польская і, следам за ёй, літоўская дыпламатыя адрасаваліся да імператара Германіі таму, што ён стаў цэнтральнай фігурай сабора, які рыхтуецца да абмеркавання пытання аб царкоўным адзінстве. Пераарыентавацца ў выбары арбітра станавілася складана, бо гэта было звязана з праблемай прызнання папы, а іх пасля Пізанскага сабора, які спрабаваў пераадолець раскол (1409), аказалася цэлых тры. Польшча і ўслед за ёй Літва, раней ўстанавілі сувязі з Авіньёнам, зараз звярнуліся да Пізы. Тутэйшы папа Ян XXIII (з мая 1410 г.) выяўляў добразычлівасць да іх, ён жа дамовіўся з імператарам аб скліканні Царкоўнага сабора. Була Яна XXIII (снежань 1413) загадвала адкрыць сабор ў 1414 г. у горадзе Канстанцы.3 (ст.241)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Дачыненні з Ардою. Прыйшоўшы да ўлады, Джалал-ад-Дзін праводзіў пралітоўскую палітыку. Ён імкнуўся адарваць ад уладзімірскага княжання Ніжні Ноўгарад, сутыкнуць Цвер з Масквой. Тым не менш Джалал-ад-Дзін не здолеў умацаваць сваё становішча ў Ардзе. Спачатку войскі, пасланыя ім для канчатковага разгрому Эдыгея, былі разбіты, а затым і сам хан загінуў у жніўні 1412 г. у барацьбе са сваім братам Керым-берды, за якім стаяў Эдыгей. У выніку ўвосень таго ж года Лугвен-Сямён зноў мусіў пакінуць Ноўгарад, куды вярнуўся Канстанцін Дзмітравіч. 3 Ніжняга Ноўгарада былі выцеснены Даніла і Іван Барысавічы, якія цяпер не задавальнялі не толькі Маскву, але і Арду.1 (ст.139-140)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Комплекс археалагічных помнікаў у Вялёне (Veliuona, Літва; крыніца: www.tpl.lt)

Пацвярджэнне Торуньскім дагавора, зробленае Жыгімонтам Люксембургам, прадугледжвала прысланне яго камісара ў Жамойць для разбора спрэчных пытанняў паміж Польшчай, ВКЛ і Ордэнам і для абследавання і ўстанаўлення межаў. 1 кастрычніка 1412 г. гэта было даручана венгерскаму ліцэнцыяту абодвух правоў (царкоўнага і свецкага) Бенэдыкту Макра.3 (ст.241)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Макра прыбыў у Марыенбург позняй восенню 1412 г., аднак кіраўніцтва Тэўтонскага ордэна сустрэла няветліва.3 (ст.241-243)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. У Літву ён прыбыў у снежні 1412 г.4 (ст.111)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. У Трокі Макра прыбыў на Вялікдзень і быў сустрэты Вітаўтам надзвычай ветліва. Вялікі князь узвёў яго ў рыцары і шчодра ўзнагародзіў, не забыўшыся падкрэсліць, што Ордэн не паведаміў яму аб прыбыцці імператарскага камісара. Дыпламатычная памылка тэўтонскага кіраўніцтва фактычна дазволіла Вітаўту падкупіць Макра. Дзейнасць імператарскага ўпаўнаважанага і ў далейшым была майстэрску выкарыстаная. Бенедыкт Макра сваім месцазнаходжаннем выбраў Коўна, хоць крыжакі маглі яму прапанаваць зусім не горшыя бытавыя ўмовы ў Рагайне. У студзені 1413 г. у Коўна прыбылі дэлегацыі Польшчы і Літвы (апошняй кіраваў сакратар Вітаўта Мікалай Сепенскі), асабістыя прадстаўнікі Вітаўта і Ягайлы, упаўнаважаныя іх дачок (як спадчынніц) - Софіі і Ядвігі, а таксама паўнамоцныя прадстаўнікі вялікай княгіні Ганны і жамойтаў.3 (ст.241-243)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. І Ордэн і Вітаўт стараліся схіліці імператарскага пасла на свой бок, але Вітаўт меў больш поспеху.4 (ст.204)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Апрацоўка Бенедыкта Макра была толькі складовай часткай гульні. Дароўным актам, якія былі прад'яўлены крыжакамі, літоўскі бок пры падтрымцы палякаў супрацьпаставіў канцэпцыю нацыянальнай дзяржавы і яго законных межаў. Спрэчная тэрыторыя (у тым ліку Прусію) была пазначаная як вобласць пасялення балтаў. Такое было меркаванне літоўскага дваранства, з якім прадстаўнікі Ордэна сутыкнуліся, ужо знаходзячыся ў Літве. Кіраўнік тэўтонскай дэлегацыі, маршал Міхаіл Кухмейстер, былы войт Жамойці, правільна ацаніў сітуацыю, аднак ужо не мог выправіць ранейшыя памылкі свайго кіраўніцтва. Прад'яўляюцца крыжакамі канцэсіі літоўцы адпрэчвалі як фальсіфікат. У той жа час Макра была прадастаўлена магчымасць шырокага зносін з мясцовымі жыхарамі, якія сведчылі не на карысць Ордэна. Тым не менш, 15 студзеня 1413 г. Ягайла і Вітаўт вырашыліся даць Ордэну гарантыі вяртання Жямайтии пасля іх смерці. Такім чынам яны стваралі аб сабе ўражанне прыхільнікаў выканання дагавора. Гаворачы аб вяртанні палонных, літоўцы прадэманстравалі скалваў, якія перайшлі на іх бок і зусім не схільных вяртацца пад уладу Ордэна. Макра зрабіў выснову аб тым, што Літва сапраўды выконвае ўмовы дагавора. Рознагалоссі па праблеме гандлю Вітаўт таксама здолеў прадставіць у выгодным для сябе святле. Нават кантрыбуцыю, якую Ордэн выплачваў Польшчы, літоўцы абмалявалі як абразу, паколькі ад іх ўтойвалася законная палова. Літоўцам удалося даказаць, што предъявлемые Тэўтонскім ордэнам дакументы з'яўляюцца несапраўднымі. Перамовы былі перапыненыя пры відавочным маральным паражэнні тэўтонскай дэлегацыі.3 (ст.243)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Трэцяга сакавіка 1413 г. Бенэдыкт Макра вынес прысуд на карысць Вітаўта - замкі Вялёна і Мемель пабудаваны на жамойцкай зямлі, аднак спрэчкі паміж Ордэнам, Літвой і Польшчай працягваліся.4 (ст.206)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. У траўні 1413 г. Макра ён зрабіў заявы аб межах Жамойці, аб Вялёне і Клайпедзе. Абедзве гэтыя мясцовасці былі прызнаныя за Жамойцю, г.зн. за ВКЛ. Гэтыя заявы не ўтрымлівалі дэталёвага вызначэння мяжы і не тычыліся прыналежнасці Занёмання. 10 чэрвеня 1413 г. Макра яшчэ канстатаваў, што ўладары Літвы і Польшчы пакорлівыя імператарскага арбітражу, чаго нельга сказаць аб Тэўтонскім ордэне. Канчатковая пастанова імператарскага камісара ад 12 чэрвеня прадугледжвала грашовы штраф для таго боку, які ўварвецца на тэрыторыю апанента да вырашэння спрэчкі імператарам.3 (ст.243-244)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Рашэнні Бенедыкта Макра насілі рэкамендацыйны характар. Тэўтонскі ордэн яшчэ ў сакавіку 1413 г. адхіліў пасярэдніцтва Макра, парваў з ім сувязі і заявіў, што імператарскі камісар падкуплены. Дыпламаты Ордэна дзейнічалі пры дварах Фляндрыі, Чэхіі, Францыі і Бургундыі, па яго ўказцы прадстаўнікі саслоўяў Прусіі накіроўвалі звароты князям і гарадам Германіі. Гэтую дзейнасць увянчаў складзены ў 1412-1413 г. здзеклівы трактат "Вышуківанне аб Ягайле і Вітаўце", які быў нічым іншым як здзеклівай абразай сваіх апанентаў.3 (ст.244)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

У час абвастрэння спрэчак з Ордэнам Вітаўт разарваў тарговы дагавор з Рыгай свайго намесніка ў Полацку Монцігірда, заяўляючы рыжанам, што той не меў права заключаць дагавора. Аднак у пачатку сакавіка 1413 г. Вітаўт стаў больш дабразычлівы да рыжан і дазволіў нямецкім купцам, не болей 6 чалавек, гандляваць у Полацку, не залежна ад вайны ці міра Літвы з Лівоніяй.4 (ст.205)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Магістр Ордэна Генрых фон Плауэн не пакідаў думкі адпомсціць Літве і Польшчы. Ён нчспынна прасіў дапамогі ў заходніх суседзяў: герцага бунгурдскага, курфюрста - епіскапа трырскага, каралёў Англіі і Францыі. Разам з тым працягваў вербаваць наймітаў. У пачатку верасня 1413 г. яму удалося сабраць значнае войска і, раздзяліўшы яго на тры атрады, паслаць яго ў польскія межы: у Мазовію, у Добжынскую зямлю і у Памеранію, ва уладанні Багуслава Стольпскага, саюзніка Польшчы. Войска ўступіла на чужую тэрыторыю, спаліваючы вёскі і разбураючы замкі.4 (ст.208)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. Але з пачаткам тэўтонскай-польскай вайны актывізаваліся і прадстаўнікі незадаволенай магістрам знаці. Сам магістр застаўся ў Марыенбургу, паколькі быў хворы. Хвароба магістра стала ключавой падзеяй у змове супраць яго. Кіраўнік змоўшчыкаў, маршал ордэна Міхаэль Кюхмайстэр фон Штэрнберг, загадаў войскам ордэна, які ўступіў на тэрыторыю праціўнікаў, вярнуцца назад. Браты-рыцары перасталі павінавацца магістру.zГенрих фон Плауэн. Материал из Википедии — свободной энциклопедии. У выніку ўся кампанія доўжылася 16 дзён.aaГолодная война. Материал из Википедии — свободной энциклопедии.

Выява "Пагоні" - герба ВКЛ у гербоўніку "Codex Bergshammar", 1-я палова XV ст.

Астроўскі і Віленскай-Радамскай дагаворы ў роўнай меры абаранялі як дынастычныя інтарэсы Вітаўта, так і цесна з імі звязаныя дзяржаўныя інтарэсы Літвы. Сувязі з Польшчай спрыялі зацікаўленасці ў саюзе з Кракавам, аднак гэта не адхіляла імкнення скарыстацца магчымасцямі добраўпарадкавання, прадстаўленымі дзяржаўнасцю, якая развівалася. Таму дагавор з Польшчай вышэйшую літоўскае дваранства ў першую чаргу расцэньвала з пункту гледжання ўласнай дзяржаўнасці, і вялікі князь павінен быў з гэтым лічыцца. Уклад ВКЛ ў перамогу пад Грунвальдам умацаваў пазіцыі дзяржавы, але не настолькі, каб вырвацца з польскай залежнасці. Таму стала неабходнай рэвізія прававога становішча Літвы і Польшчы, якая магла адбыцца толькі ў рамках аформленай польскай гегемоніі.3 (ст.225-226)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Як і дагавор 1401 г., Гарадзельская унія супярэчыла планам Вітаўта, які імкнуўся зрабіць сваю дзяржаву асобным каралеўствам. І дагавор і унія з'яўляліся саступкай з яго боку былі вымушаная абставінамі. Калі ў 1401 г. саступкі былі прадыктаваныя аслабленнем Літвы пасля паражэння на Ворскле ў 1399 г., то ў 1413 г. яны былі выкліканы аслабленнем Ордэна пасля Грунвальдскай бітвы, якому было жаданей за ўсё раздзяленне Літвы і Польшчы і які быў саюзнікам Вітаўта ў змаганні яго з Ягайлам. Дачаснае вяртанне Вітаўта ў Літву з пахода 1410 г. і зносіны з Жыгімонтам Люксембургам даюць зразумець, што Вітаўт не хацеў ні канчатковага падзення Ордэна, ні узвышэння Польшчы. Зараз, у выпадку разрыву з Польшчай, нельга было абаперціся на Ордэн.4 (ст.123)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

У канцы верасня - пачатку кастрычніка 1413 г. Ягайла, Вітаўт, прадстаўнікі польскай і літоўскай шляхты сабраліся ў г. Гародла - на тэрыторыі Польшчы, непадалёк ад мяжы з ВКЛ.3 (ст.227-228)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. У выніку перамоваў 2 кастрычніка былі складзены тры граматы ці проывілеі. Першы прывілей, выдадзены ад 47 польскіх феадалаў, надзяляў 47 літоўскіх фэадалаў-каталікоў сваімі прыватнымі гербамі. Другі прывілей, падпісаны 47 літоўскімі феадаламі (меў 45 пячатак), пацвярджаў прыняцце імі польскіх прыватных гербаў. Літоўская шляхта абяцала быць з польскай у вечным сяброўстве. Адзначалася, што ў выпадку сьмерці Вітаўта выбары новага вялікага князя літоўскага мусілі адбывацца пры згодзе з польскай шляхтай. А ў выпадку сьмерці Ягайлы — выбары польскага караля мусілі адбывацца пры згодзе літоўскай шляхты. У трэцім прывілеі, названым Гарадзельскім прывілеем 1413 г., Ягайла і Вітаўт абавязваліся прызначаць на дзяржаўныя пасады толькі шляхцічаў-каталікоў, якія маюць гербы. Іх грамадзкае становішча падвышалася да князёў Рурыкавічаў і Гедымінавічаў. У Прывілеі было запісана пра яднаньне ВКЛ і Польшчы, аднак гарантавалася адасобленасьць улады вялікага князя літоўскага і яго самастойнасьць.5 (ст.495)Вялікае княства Літоўскае. Энцыклапедыя ў двух тамах. Том 1, 2-е выданне. Мінск: "Беларуская энцыклапедыя імя Патруся Броўкі", 2007.

Гарадзельская геральдычная адаптацыя выкарыстоўвалася ў дзяржаўным кіраванні элітай Літвы. На чале яе стаялі вядомыя людзі: віленскі ваявода Монівід, троцкі ваявода - Яўн, віленскі каштэлян - Мінгайла, троцкі каштэлян - былы ковенскі стараста Сунгайла, ашмянскі стараста, крэўскі стараста Гаштольд, дворны маршалак Чупурна. Яны склалі ядро вялікакняскай рады. У вяльможным землеўладання паўсталі першыя асабіста залежныя сяляне, падараваныя вялікім князем - вялдомыя. Спачатку толькі вышэйшая знаць карысталася гарантаванымі Гарадзельскім актам правамі на валоданне падараванымі землямі (бенефіцыямі). Яны былі верхавінай феадальнага саслоўя, якое першай здабыла гэты саслоўны статус. Гэта была сацыяльная і палітычная сіла, больш манарха зацікаўленая ў тым, каб літоўская дзяржава, гарант дасягнутага ёй становішча, існавала і мацнела. Калі ў Салінскім ці Віленска-Радамскім дагаворах спіс дваран дапушчальна ўспрымаць як сімвалічную рэцэпцыя, то ў Гарадзельскіх актах яны ўжо выступаюць як рэальны юрыдычны і палітычны суб'ект. Таму Гарадзельскі дагавор умацаваў становішча літоўскай дзяржавы і наканаваў кірунак яго структурнага развіцця. Гэта была польская рэцэпцыя - пачатковыя запазычанні, неабходныя для фарміравання самастойных саслоўных інстытутаў.3 (ст.228-229)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Гарадзельскі дагавор быў вялікай асабістай перамогай Вітаўта, дасягнутай коштам прававых саступак, шкодных для літоўскай дзяржавы. З юрыдычнага боку Гарадзельская унія была для Літвы яшчэ больш нязручная, чым Крэўскі дагавор, аднак фактычна з'яўлялася поўнай яго супрацьлегласцю. Перш за ўсё - замацоўваўся спадчынны інстытут асобнага кіраўніка Літвы. Таму з'езды польскіх і літоўскіх дваран станавіліся пустой дэкларацыяй, паколькі залежалі ад волі вялікага князя Літоўскага, які валодаў велізарнай уладай. Пасады ваяводаў і каштэлянаў Вільнюса і Тракай, якiя засноўваліся, хоць і капіявалі польскую адміністрацыйную структуру, аднак па сутнасці толькі ўмацоўвалі становішча літоўскай шляхты. Тое ж самае можна казаць і аб рэцэпцыі польскай геральдыкі, заяўленай ў сумесным акце манархаў і грамаце польскага дваранства. Гербамі абзавяліся сям'і 47 літоўскіх магнатаў; пры адсутнасці агульных саслоўных інстытутаў дваранская вярхушка Літвы адаптавала польскую геральдыку, не падмацаваўшы гэта запазычанне ніякімі адміністрацыйнымі сувязямі. Граматы літоўскіх і польскіх дваран па сутнасці паўтаралі адпаведныя абавязацельствы Віленскай-Радамскай дамовы, але ў польскім акце нічога ня говорылася аб удзеле літоўцаў у выбарах польскага караля. Зняцце апошняй умовы ахоўвала Польшчу ад уплыву літоўскага дваранства, хай і па васальным каналах. Юрыдычна гэта была яшчэ больш адназначным сцвярджэннем падпарадкаванасці літоўцаў Польшчы, аднак фактычна гэтым было наглядна падкрэслена адсутнасць рэальных саслоўных сувязяў паміж дзвюма дзяржавамі.3 (ст.227)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Праваслаўная знаць ВКЛ, паводле пастановы Гарадзельскага сейма, трапляла ў яшчэ больш дыскрымінацыйнае становішча. Параграф трэці Гарадзельскага прывілея, працягваючы традыцыю пастаноў 1387 і 1401 гг., устанаўліваў, што толькі "каталікі, Рымскай царкве падуладныя", маглі валодаць і карыстацца эканамічнымі і палітычнымі перавагамі і падараваннямі пануючаму саслоўю з боку вярхоўнай улады. У параграфе 6 пацвярджалася забарона на шлюбы паміж каталікамі і праваслаўнымі. Асаблівае значэнне ў ходзе далейшай унутрапалітычнай барацьбы ў ВКЛ меў параграф 9 Гарадзельскага прывілея, па якім на "дастоінствы, месцы і пасады" прызначаліся "толькі каталіцкай веры прыхільнікі і падуладныя святой Рымскай царкве. Таксама і ўсе пастаянныя ўрады земскія... надаюцца толькі прыхільнікам хрысціянскай каталіцкай веры і да савета нашага дапускаюцца і ў ім прысутнічаюць, калі абмяркоўваюцца пытанні дзяржаўнага дабрабыту, таму што часта розніца ў веравызнаннях прыводзіць да розніцы ў пазіцыях і аказваюцца цераз гэта вядомымі такія рашэнні, якія неабходна ў тайне захоўваць". Параграфы 11 і 12 пазбаўлялі праваслаўную знаць права выбрання вялікага князя, якім зноў жа карысталіся толькі "паны і шляхціцы зямлі літоўскай, прыхільнікі хрысціянскай рэлігіі, Рымскай царкве падуладныя, не схізматыкі ці іншыя паганыя". Тым самым Гарадзельскі прывілей 1413 г., як і папярэднія 1387 і 1401 гг., рабіў "рускую" праблему галоўным канфліктным полем, што ставіла пад пагрозу перспектыўнае унітарнае адзінства шматэтнічнага і шматканфесійнага дзяржаўнага ўтварэння, якім з'яўлялася ВКЛ.1 (ст.178-179)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Рэшткі вежы замка ў Навагрудку (фота: vadimux.livejournal.com)

Хрышчэнне Жамойці. У кастрычніку 1413 г. Генрых фон Плауэн быў адхілены ад улады ордэнскай знаццю і Вітаўт з Ягайлам, скарыстаўшыся заспакаеннем з боку Ордэна, заняліся падрыхтоўкай Жамойці да хрышчэння.4 (ст.209-210)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. Увосень 1413 г. Вітаўт разам з Ягайлам праплыў па Нёмане да Дубісы і падняўся па ёй да навакольля Бяцігалы. Манархаў суправаджаў цэлы атрад магнатаў і група выбраных святароў, у асноўным з прыходаў Літвы. Была абраная вобласць, дзе пры крыжаках знаходзіўся адміністрацыйны цэнтр, немалую ролю адыграла таксама і блізкасць Каўнаса. Ягайла і Вітаўт хрысцілі заможных жамойтаў і асыпалі іх міласцю, каб лягчэй было заклікаць да хрышчэння астатніх, намячаліся месцы будаўніцтва касцёлаў. У Жамойці быў пастаўлены новыя кіраўнікі, узначальваць якіх быў пастаўлены Кезгайла, рэўнасны католік.4 (ст.209-210)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. На капішчах высякаліся дрэвы і тушыўся свяшчэнны агонь. Вадохрышча жамойцкай знаці быў ўвязана з пачаткам дзеяння вялікакнязкіх прывілеяў. Манархі прабылі ў Жамойці тыдзень і вярнуліся ў Трокі. Магчыма, былі закладзены адзін-два храма, але прыходы пакуль яшчэ не ўстанаўліваліся. Галоўнае было - прадэманстраваць, што Жамойць пачала хрысціцца, і гэта было выканана.3 (ст.230)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Распаўсюджанне рэфарматарства. Яшчэ ў сярэдзіне 1380-х гг. у Чэхіі пачалі распаўсюджвацца працы англійскага рэфарматара Джона Уікліфа. Пад уплыў ідэй Уікліфа трапіў і Ян Гус. Падчас Вялікага расколу каталіцкай царквы Ян Гус быў у ліку тых, хто захоўваў нейтралітэт у дачыненні да супрацьлеглых бакоў. Ян Гус выступаў як супраць індульгенцый, так і супраць права іерархаў хрысціянскай царквы падымаць меч супраць сваіх ворагаў.acЯн Гус. Вікіпэдыя — свабодная энцыклапедыя.

Геранім Пражскі быў сябрам і аднадумцам Яна Гуса, але належаў да радыкальнага крыла яго паслядоўнікаў. Ён адпрэчваў іконы, святыя мошчы, каталіцкія абрады і г. д. Геранім Пражскі спрабаваў знайсці саюзнікаў чэхам супраць каталіцкай царквы сярод праваслаўных народаў. Для гэтага адправіўся 1413 г. да князя Вітаўта і наведаў Віцебск і Пскоў, дзе меў зносіны з праваслаўнымі святарамі.abИероним Пражский. Материал из Википедии — свободной энциклопедии.

Дачыненнi з Ордэнам. Па спрэчных пытаннях па Жамойці Ягайла і Вітаўт прынялі пасланцоў Ордэна ў лістападзе 1413 ў Троках. Кароль і вялікі князь пагадзіліся з прапанаванай ідэяй з'езда і намецілі правесці яго ў 1414 г. у Куявіі (у Польшчы). Была дасягнута дамоўленасць аб ліквідацыі перашкод для гандлю. Ва ўмоўлены час (красавік 1414 г.4 (ст.212)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.) у Грабаў (Куявія) прыбылі Вітаўт, Ягайла і Міхаэль Кюхмайстэр фон Штэрнберг, абраны вялікім магістрам Ордэна ў студзені 1414 г. Прадстаўнікі Літвы запатрабавалі ануляваць ўмова аб вяртанні Жамойці Ордэну. Размаўляючы з воку на вока, Ягайла і Кухмейстер ў прынцыпе дамовіліся, што Жамойць навечна застанецца ў складзе Літвы, але яе межы павінны быць больш цеснымі, чым таго патрабуе Літва. Аднак бакі не прыйшлі да агульнага пагаднення, і перамовы спыніліся. Польшча і Літва пачалі падрыхтоўку да вайны.3 (ст.245)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Атрымаўшы матэрыялы Макры, Жыгімонт Люксембург у красавіку 1414 г. запрасіў у Буду прадстаўнікоў Польшчы (якія выказвалі заадно і інтарэсы Літвы) і Тэўтонскага ордэна. Абодва бакі паўторна выказалі свае меркаванні. Аднак рашэнні Макры перашкодзілі пратэўтонскім сімпатыям Жыгімонта выявіцца з усёй відавочнасцю. Люксембургу не заставалася нічога іншага, як зноў зацягнуць рвыашэнне пытання. 14 чэрвеня 1414 г. сканчаліся яго двухгадовыя паўнамоцтвы суперарбітра і спрэчка паміж Літвой, Польшчай і Тэўтонскім ордэнам, па логіцы падзей, павінна была чакаць новага арбітражу.3 (ст.244)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Пытанне аб мітраполіі. Выразны падзел Русі на зоны панавання Масквы і Літвы і ператварэнне Літвы ў каталіцкую дзяржаву абумовілі становішча праваслаўнай Царквы на заходніх рускіх землях. Адхіленне ад улады самых значных удзельных князёў змяняла праваслаўную іерархічную структуру ў літоўскай дзяржаве. Князі збольшага апекавалі епіскапаў, якія валодалі нязначнымі зямельнымі ўладаннямі, збольшага (у такіх княствах, як Полацкае) дзяліліся з епіскапамі ўладай. Цяпер апекуном большасці епіскапаў і галоўным саўладальнікам зямлі станавіўся вялікі князь. У склад ВКЛ ўвайшло значнае Смаленскае епіскапства. Палітычнае падаўленне праваслаўнай апазіцыі і абвешчаныя ў прывілеях (1387 і 1413 г.) правоў каталіцкага саслоўя прымушалі праваслаўную эліту шукаць кампрамісы для паляпшэння свайго становішча. Арыентацыя мітрапаліта Фоція на Маскву не задавальняла кіраўніка Літвы. Не жадаючы губляць уплыў і даходы, Фоцій рэгулярна наведваў Літву (ў 1409, 1411 і 1412). Адкрытая канфрантацыя з літоўскай уладай, да якой схіляўся Фоцій, вышэйшай праваслаўнаму духавенству ўяўлялася бесперспектыўнай, яно імкнулася да збліжэньня з гэтай уладай і атрыманню ад яе гарантый свайго становішча ў новых абставінах. Пры такіх умовах фіскальная палітыка Фоція, які накіроўваў частку даходаў у Маскву, была непрымальная як для вялікага князя, так і для праваслаўных іерархаў.3 (ст.234-235)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

У Вільні тым часам выспелі планы вылучэння ўласнага мітрапаліта з мэтай распаўсюдзіць яго рэлігійную ўладу на ўсёй тэрыторыі Русі ці хоць бы прадухіліць духоўны прыярытэт Масквы. Фармальна Фоцію прад'яўляліся прэтэнзіі ў ігнараванні спрадвечнай рэлігійнай сталіцы Русі - Кіева, збіранні занадта вялікай даніны і г.д.1 (ст.142)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. Магчыма, па сігнале Вітаўта, біскупы падалі яму скаргу на маёмасныя злоўжывання Фоція. Вітаўт неадкладна загадаў сваім набліжаным скласці вопіс маёмасці праваслаўнага епіскапства. Фоцій ў 1414 г. прыбыў ў Вялікае княства Літоўскае і паспрабаваў сустрэцца з Вітаўтам, але не быў прыняты. Вітаўт, ацаніўшы становішча, якое склалася, вырашыў працягваць палітыку стварэння асобнай праваслаўнай царкоўнай правінцыі, а не завалодання мітраполіяй ўсяе Русі. У пачатку 1414 г. у Новагародак былі скліканыя праваслаўныя епіскапы Вялікага княства Літоўскага, якія ўручылі Вітаўту скаргу на дзеянні Фоція. У Канстанцінопаль было накіравана прашэнне прызначыць для Літвы асобнага Кіеўскага мітрапаліта.3 (ст.235)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Палітыка на ўсходзе. у 1414 г. Вітаўт перайшоў да больш важкіх аргументаў у адносінах да Пскова і Ноўгарада. Ён спаліў Себеж і блакіраваў Порхаў, вынікам чаго стаў новы дагавор з наўгародцамі і пскавічамі. Апошнія згадзіліся на выдаленне з Ноўгарада Канстанціна Дзмітравіча, якога замяніў намеснік і пляменнік Вітаўта Сямён Альгердавіч. У Пскове ўмацоўваўся літоўскі ж намеснік Юрый Нос. Акрамя таго, пскавічы мусілі выплочваць Вітаўту і яго нашчадкам па 5 тысяч залатых штогод, не лічачы значных партый футра, а наўгародцы - па 10 тысяч залатых і таксама футра.1 (ст.141-142)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Рэканструкцыя эпізода "Галоднай вайны" у Фромбарку (Frombork, Польшча, 2009; фота: www.photoblog.pl)

Дачыненнi з Ордэнам. 18 ліпеня 1414 г. Ягайла, Вітаўт, мазавецкія і некаторыя сілезскія (глогуўскі, апольскі, апаўскі, раціборскі) князі абвясцілі вайну Тэўтонскаму ордэну. Саюзнікі прытрымліваліся стратэгіі 1410 г., якая прынесла ім столькі плёну. Таму літоўскае войска, пакінуўшы свой край, зноў ішло на злучэнне з палякамі. У Прусію яны ўступілі ў другой палове ліпеня. Тэўтонскі ордэн зараз ужо не вырашаўся ўступаць у адкрыты бой, аднак яго ратавалі магутныя прускія замкі, цалкам укамплектаваныя гарнізонамі і забяспечаныя правіянтам. Тэхнічна больш слабыя палякі і літоўцы не маглі іх узяць, затое яны бязлітасна спусташалі безабаронны край (з-за выкарыстання тактыкі выпаленай зямлі канфлікт увайшоў у гісторыю як Галодная вайна). Неўзабаве пасланцы крыжакоў з'явіліся ў каралеўскім лагеры, абяцаючы нязначныя саступкі. Умовы не задаволілі саюзнікаў, і вайна на змор працягнулася. Ордэн засылаў у тыл саюзнікам свае атрады, якія таксама падвергнулі край разграбленню. Пакутавала і пакінутая без прыкрыцця Літва, што непакоіла Вітаўта. Тым часам Ян XXIII даслаў легата, Лазанскага біскупа Вільгельма, з прапановай спыніць вайну. Ягайла атрымаў адпаведны ліст і ад Жыгімонта Люксембурга. Рэсурсы прызыўнога войска канчаліся, замкі не ўдавалася ўзяць, таму трэба было скарыстацца прапанаваным пасрэдніцтвам. 7 кастрычніка 1414 г. у лагеры Ягайла блізу Бродніца было заключана двухгадовай перамір'е (да 8 верасня 1416). Вайна на змор нічога не змяніла, але было вырашана перадаць спрэчную справу на разгляд Констанцскага сабора. Дамовіліся і аб свабодным гандлі, у якой былі зацікаўлены абодва бакі.3 (ст.245-246)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Стала ясна, што Польшча схільная працягваць вайны да той пары, пакуль не авалодае Кульмом і Памор'е, а Тэўтонскі ордэн у стане толькі абараняцца. Так што Літва магла быць спакойная адносна таго, што і ў будучыні зможа ўдзельнічаць у дзеяннях атакуючага боку і тым самым абараняць Жямайтию. Аднак перспектыва падобных войнаў была не вельмі прывабнай, паколькі не забяспечвала доўгатэрміновага спакою і трывалых межаў краіны. Вітаўт, знясілены вайной, цярпліва зносіў правакацыі крыжакоў і іх дзёрзкае паводзіны, але паступова здолеў узяць у свае рукі абмен палоннымі і ўрэгуляванне прыгранічных канфліктаў.3 (ст.246)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Пытанне аб мітраполіі. Тым часам у якасці кандыдата ў Кіеўскія мітрапаліты разглядалася кандыдатура Рыгора (Грыгорыя) Цамблака (Самвлака, або Семівлаха) - шырока адукаванага балгарскага манаха, які плённа працаваў на ніве славянскай багаслоўскай літаратуры.3 (ст.234-235)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. Недзе пасля чэрвеня 1414 г. Цамблак з пасланнямі Вітаўта і епіскапаў накіраваўся у Канстанцінопаль. Патрыярх Яўфімій II па просьбе паслоў Фоція за вялікае ўзбуджэнне царквы адлучыў Цамблака і "нізверг" яго з сану.1 (ст.208)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. Адной з прычын гэтак раздражнёнай рэакцыі Канстанцінопаля было аўтанамісцкі рух екпіскапаў Сербіі і Балгарыі, якія жадалі самастойна выбіраць мітрапалітаў: Візантыйская Царква баялася таго самага і ў Літве.3 (ст.236)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Тады Вітаўт вырашыўся на кампраміс: у сакавіку 1415 г. з'езд епіскапаў звярнуўся да патрыярха з просьбай прызначыць асобнага мітрапаліта, пры гэтым канкрэтная кандыдатура не прапаноўвалася і выяўлялася згоду з тым, каб гэта быў грэк, а не славянін. Пасланцам быў дадзены тэрмін спачатку да 20 ліпеня, затым да 15 жніўня, аднак весткі ад іх не паступалі.3 (ст.236)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. Па просьбе цэсарскага і патрыяршага пасланнікаў, якія вярталіся з Масквы праз Княства, тэрмін для адказу быў прадоўжаны да 14 лістапада 1415 г.1 (ст.208)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Канстанцкі сабор. Гэты сабор, які праходзіў у г. Канстанц з лістапада 1414 г., быў сапраўды лёсавызначальным для Еўропы XV ст. і пакінуў вялізарны след у гісторыі еўрапейскай цывілізацыі. Ініцыятарам склікання сабора быў венгерскі кароль Жыгімонт Люксембургскі. Атрыманы ім у 1410 г, тытул рымскага караля даваў яму права на карону Свяшчэннай Рымскай імперыі германскай нацыі. Такім чынам Жыгімонт як імператар імкнуўся да палітычнай гегемоніі ў Еўропе. Ён пераканаў аднаго з трох існуючых на той час пап - Іаана XXIII, абвешчанага ў далейшым "антыпапам", выдаць булу на скліканне сабора. На ім разглядаўся шэраг глабальных праблем як духоўнага, так і свецкага характару. Галоўнымі з іх былі: 1) рэформа каталіцкага касцёла, раздзіранага саперніцтвам паміж сабой трох пап; 2) вынясенне вердыкту ў дачыненні да вучэння чэшскага мысліцеля Яна Гуса; 3) спроба згуртавання заходняга свету перад турэцкай пагрозай.1 (ст.142)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

На Канстанцкім саборы разглядалася і спрэчка Літвы і Польшчы з крыжакамі. Інтарэсы Літвы абараняла польская дэлегацыя, кіраўніком якой быў гнезнінскі арцыбіскуп Мікалай Трамба. Ён прыбыў у Канстанц ў канцы студзеня 1415 г. У складзе польскай дэлегацыі былі біскупы і дактары Кракаўскага універсітэта. З іх асабліва вызначыліся Андрэй Ласкар і Павел Владковіч. Пры неабходнасці літоўцы дасылалі сваіх людзей для ўмацавання польскай дэлегацыі. Геральдыку літоўскіх прадстаўнікоў храніст Констанцской сабора Ульрых Рыхенталь без ваганняў уключыў у складзены ім гербоўнік. Дэлегацыяй Тэўтонскага ордэна кіраваў Рыжскі арцыбіскуп Ян Валенрод і пракуратар у Рыме Пётр Вормдзіт. У матэрыяльным плане дэлегацыя тэўтонцаў адчувала сябе лепш, чым польска-літоўская. Абодва бакі імкнуліся скарыстацца паслугамі спецыялістаў з іншых краін, завязаць карысныя кантакты. Жыгімонту Люксембургу быў высланы падарунак з Літвы - зубр, але імператару дасталіся толькі яго мяса і шкура.3 (ст.246)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

У першай палове 1415 г. Констанцской сабор прымусіў адмовіцца ад улады "рымляніна" Грыгорыя XII, ізаляваў "авиньонца" Бенедыкта XIII, які адмовіўся гэта зрабіць, і ўзяў пад варту Іаана XXIII, які пачаў барацьбу з саборам. Для Літвы і Польшчы апошняе падзея было нявыгадна, бо гэты папа ў студзені 1415 г. ануляваў дадзеныя Тэўтонскаму ордэну канцэсіі на заваёву новых земляў, а ў лютым прызначыў Ягайлу і Вітаўта сваімі вікарыямі ў рускіх землях. Жыгімонт Люксембург 20 красавіка 1415 г. аднавіў Любоўльскі дагавор 1412 г. 11 мая 1415 г. сабор стварыў камісію для вырашэння спрэчкі Польшчы і Літвы з Тэўтонскім ордэнам. У яе ўвайшлі па два прадстаўнікі ад кожнай нацыі, старшыняваў фларэнтыйскі кардынал Забарэлло. Аднак гэтая камісія аказалася пустой фармальнасцю.3 (ст.246-247)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Пасланне мітрапаліта Рыгора Цамблака вялікаму князю Цвярскому Івану Міхайлавічу. Каля 1415 г. Спісак XVII ст. (Дзяржаўны гістарычны музей, Масква - ГИМ. Муз. № 1209. Л. 226; фота: www.pravenc.ru)

Канстанцкі сабор 1415 г. асудзіў як ерэтыка і спаліў 6 ліпеня на вогнішчы чэшскага магістра Яна Гуса, нянавісць якога да вышэйшага нямецкага кліру, які запанаваў у чэшскай Царкве, штурхнула абвесціць ідэі апазіцыйнага ангельскага багаслова Джона Уікліфа. Усходняя перыферыя Цэнтральнай Еўропы, якая пасталела палітычна, не жадала мірыцца са становішчам аўтсайдара, якое дасталося ёй, а яе незадаволенасць прыняло форму проціваборства з нямецкай нацыяй, якая карысталася сваімі перавагамі. У адказ на расправу над Янам Гусом чэхі выступілі ў абарону яго ідэй. У Чэхіі пачалася гусіцкая рэвалюцыя.3 (ст.253-254)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Тым часам дэлегацыі Польшчы і Тэўтонскага ордэна абменьваліся пісьмовымі абвінавачваннямі і славеснымі дыскусіямі, якія не прыводзілі да перамогі ні адну з бакоў, як і рэальная вайна ў Прусіі.3 (ст.247)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Новагародскі сабор. Не дачакаўшыся адказу з Канстанцінопаля на просьбу назначыць у ВКЛ асобнага мітрапаліта, Вітаўт, па парадзе Рыгора Цамблака, які добра засвоіў каноны царкоўнага права, пайшоў на рашучы крок. 15 лістапада 1415 г. Вітаўт склікаў сінод праваслаўных іерархаў ВКЛ у Наваградку ў царкве св. Багародзіцы (Прасвятой Дзевы Марыі), сабраліся 8 біскупаў (сярод іх Феадосій Полацкі, Ісаак Чарнігаўскі, Дзіянісій Луцкі, Іеранім Уладзімірскі, Савасцьян Смаленскі, Харытон Холмскі, Еўвфімій Тураўскі), настаяцелі некаторых манастыроў, князі і дваране; старшынстваваў Вітаўт.3 (ст.236),Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. 1 (ст.142)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Ад новагародскага сіноду захаваліся тры граматы: пасланне літоўскіх епіскапаў мітрапаліту ўсяе Русі Фоцію, саборная грамата літоўскіх епіскапаў аб выбранні і пасвячэнні Грыгорыя Цамблака і акружная грамата Літоўскага вялікага князя Аляксандра-Вітаўта аб аддзяленні кіеўскай мітраполіі ад маскоўскай і пастаўленні ў сан кіеўскага мітрапаліта Грыгорыя Цамблака.4 (ст.182)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. Сінод адхіліў Фоція ад улады, а Рыгор Цамблак быў абраны і пасвечаны ў мітрапаліты Кіеўскія. Пры гэтым удзельнікі сіноду запэўнілі Канстанцінопаль, што сувязяў з ім не парываюць, але пералічылі аргументы, якія паўплывалі на іх пазіцыю:3 (ст.236),Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. 1 (ст.142)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. "понеже видехом презираему от митрополита Фотиа церковь кіевськую, яже глава есть всей Руси, н стадо Христово небрегомо...". У саборнай грамаце Фоцій абвінавачваўся ў карыслівым стаўленні да спраў Кіеўскай мітраполіі і падначаленні іх Маскве: "...точію приходы церковныа сбирая и живяше инде, и старая устроеніа і честь кіевское церкви на ино место полагаше". Сваё адступленне ад прынятай практыкі сабор абгрунтоўваў спасылкамі на правілы св. апосталаў, што дазваляюць ставіць мітрапалітаў некалькім епіскапам, і гістарычнымі прэцэдэнтамі: на Русі пры вялікім кіеўскім князі Ізяславе, у хрышчанай "преже нас" Балгарыі, Сербіі. У саборнай грамаце не абыдзены тыя з канстанцінопальскіх патрыярхаў, што пазіраюць "на злато и сребро много". Адтуль бываюць даўгі, праторы, цежы, забойствы, і што ўсяго "лютейше безчестие церкви кіевской и всей Руси". Сярод справядліва пастаўленых мітрапалітаў на кіеўскую царкву "в днех наших" згадваюцца Кіпрыян (1375-1406), Пімен (1382-1385), Дыянісій (1384-1385).1 (ст.208-209)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Галоўнай духоўнай асобай на Наваградскім саборы быў полацкі епіскап Феадосій. У абежнай грамаце Вітаўта, выдадзенай з нагоды таго ж сабора, так акрэслена гэтае вылучэнне: "Про тож мы усмотревше по смерти Киприана митрополита послали есмо в Царьград владыку Полоцкого Феодосиа к царю и патриарху, прося, штобы его нам поставили митрополитом, штобы седел на столе Киевское митропольи по старине, строил бы церковь по давному, яко наш: занеж Божьим изволеньем, мы место то обладаем, Киев".1 (ст.207)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Паходжанне полацкага ўладыкі і яго ранейшыя духоўныя службы не высветлены. Існуе спрэчная думка, што Феадосій быў мясцовым ураджэнцам, на што, магчыма, паказвае акцэнтаванае вызначэнне Вітаўта - "наш" (кандыдат на мітраполію). Згаданы акт Вітаўта вядомы толькі па пашкоджанай копіі, якая захоўвалася ў Кормчай XVI ст. Гісторык царквы Ігнацій Кульчынскі, які апублікаваў у 1734 г. болып поўную копію акта ў перакладзе на лацінскую мову, зразумеў гэты фрагмент, як: Эtanquam noster indigena" ("паколькі наш ураджэнец"). У кантэксце ўсяго фрагмента зразумела, што Вітаўт вызначаў "свайго" кандыдата на сталец як прадстаўніка вярхоўнай улады ВКЛ. У рускіх летапісах XV—XVI ст. Феадосія называлі грэкам і доўга памяталі пра яго адступніцтва. У пасланні Фоція, звязаным з Наваградскім саборам 1415 г., Феадосій (ускосна і яго апякун - Вітаўт) абвінавачваўся ў сіманіі (продаж і купля царкоўных пасад або духоўнага сану). Абвінавачанне ў сіманіі канстанцінопальскіх архіпастыраў было звычайным у тагачаснай палеміцы абодвух бакоў і не патрабавала канкрэтных доказаў. У сваю чаргу Вітаўт сцвярджаў, што грэка Фоція ў Канстанцінопалі паставілі подкупам.1 (ст.207-208)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Такім чынам у лістападзе 1415 г. абвяшчалася аднаўленьне самастойнай, незалежнай ад Масквы Кіеўскай мітраполіі. Ад 1415 і да 1596 гг. Літоўскі мітрапаліт афіцыйна называўся мітрапалітам Літоўскім, Кіеўскім і ўсяе Русі (паралельна Маскоўскія мітрапаліты называліся мітрапалітамі Маскоўскімі, Кіеўскімі і ўсяе Русі).adЛітоўская мітраполія. Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі.

Патрыярх Еўфімій і мітрапаліт Фоцій на пастанову Новагародскага сходу адказалі праклёнам Цамблака.3 (ст.236-237)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. Фоцій асабліваю акружною граматаю пратэставаў супраць аддзялення заходне-рускай царквы, абвінавачваючы Цамблака ў злачынствах, за якія той быццам-бы яшчэ ў бытнасць ў Канстанцінопалі быў пазбаўлены свяшчэннага сану і аддадзены праклёну, але гэтая грамата да кіеўскай паствы не зрабіла асаблівага ўражання. Аднак не ўсе цэрквы Літвы захацелі падпарадкавалцца Цамблаку і шмат якія засталіся верныя Фоцію.4 (ст.185)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Маскоўская варожасць прадстаўляла Цамблака адступнікам праваслаўя, лісліўцам папы, аднак, як вынікае з яго пропаведзей, ён сам вельмі крытычна ставіўся да каталіцтва. Сучаснікі і бліжэйшыя патомкі высока цанілі творы Цамблака, і яны часта ўключаліся ў зборнікі царкоўных павучэнняў.4 (ст.187)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. У дзесятых гадах XV ст. з'яўляюцца творы Цамблака, якія пазначаюцца як палемічныя. Гэтыя ўзоры багаслоўскай рыторыкі, асноўны акцэнт якіх - вернасць дагмату праваслаўя, адрознівалі высокі мастацкі ўзровень і выбітная эрудыцыя. У 1415 г. Рыгор Цамблак напісаў "Веравызнанне", пазней прызнанае ўсімі ўсходнеславянскімі праваслаўнымі, уключанае з XVI ст. ў маскоўскія штомесячныя малітоўнікі. Цэлая серыя пропаведзяў была прысвечана асобным царкоўным святым: "Слова пра Вялікую тыдні", "Слова пра Узнясенне", "Слова пра Праабражэнне", "Слова на Успенне Прасвятой Багародзіцы", "Слова пра узвіжанне Крыжа", "Пахвальнае слова св. Дзмітрыю", "Пахвальнае слова Тырноўскаму патрыярху Еўхімію".3 (ст.237)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Латунная фібула з могільніка Jakštaičių, XV ст. (Шауляйскі р-н, Літва; Нацыянальны музей Літвы, Вільнюс; крыніца: www.lnm.lt)

Канстанцкі сабор. Факт хрышчэння жямайтаў, якое адбывалася ў той час, Вітаўт паспрабаваў выкарыстаць на Канстацкім саборы. У лістападзе 1415 г. у Канстанц прыбыла дэлегацыя з 60 ахрышчаных жамойтаў на чале з падольскім старастам Георгіем Гедыгольдам, жамойцкім шляхцічам Георгіем Галімінам і сакратаром вялікага князя Мікалаем Сепенскім. На мяжы студзеня-лютага 1416 г. яна з'явілася на пленарным пасяджэнні сабора. Яе ўдзельнікі прад'явілі "Скаргу жамойтаў", інспіраваную Вітаўтам, у якой было ўказана, што жамойты - частка літоўскага народа, якая прыняла хрышчэнне, а крыжакі ў гады свайго праўлення іх не хрысцілі, а толькі рабавалі. Дэлегацыя жямайтов зрабіла добрае ўражанне. У грамаце ад 13 лютага 1416 г літоўцы і палякі прапанавалі3 (ст.248)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. перавесці Тэўтонскі ордэн, які згубіў фармальныя падставы для сваёй дзейнасці ў Прыбалтыцы пасля хрышчэння Жамойці ў 1413 г., бліжэй да Асманскай імперыі - у Паўночнае Прычарнамор'е ці на востраў Кіпр і абвяргаў абвінавачванні ў патаемным супрацоўніцтве Вітаўта з асманамі.kКанстанцкі сабор. Вікіпэдыя — свабодная энцыклапедыя. У канцы лютага дэлегаты Ордэна падрыхтавалі адказ, у якім паўтаралі свае традыцыйныя выдумкі і абвінавачвалі Вітаўта ў падбухторванні жамойтаў. Ў 1416 г. аднавілася вайна трактатаў. Тэўтонскаму ордэну дапамагаў доктар з Бамберга Ёган Форбах, які спрабаваў даказаць, што язычнікі падобны дзікім звярам. У адказ на гэта чэх Маўрыкій Рвачка з Прагі і Павел Влодкавіч абвінавацілі Іагана Форбаха і крыжакоў у ерасі. Іх падтрымаў аўтарытэтны французкі эрудыт Жан Жерсон, які выконваў на саборы вялікую ролю. У маральным плане дэлегацыя Польшчы і Літвы атрымалі перавагу, але не дачакаліся ніякіх выгадных для сябе пастановаў. Перамір'е, якое заканчвалася ў верасні 1416 г., было падоўжана да 12 ліпеня 1417 г.3 (ст.248)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

3 улікам статуса сабора, дыпламатычная барацьба паміж Тэўтонскім ордэнам з аднаго боку і Ягайлам і Вітаўтам - з другога набыла агульнаеўрапейскае гучанне. Сабор стварыў шырокае поле для рэалізацыі палітычных талентаў Вітаўта, які вёў складаную гульню. У красавіку 1416 г. Вітаўт атрымаў тытул абаронцы і пратэктара Рыжскай архідыяцэзіі, што знаходзілася на тэрыторыі самога Ордэна, дакладней, яго Лівонскай правінцыі. Тэўтонцы ў сваю чаргу спрабавалі настроіць заходні свет супраць Вітаўта і Ягайлы, прадказваючы нашэсце на Еўропу дзікіх і жорсткіх варвараў. Такім чынам, падчас правядзення сабора ідэалагічная неправамернасць антылітоўскай скіраванасці Тэўтонскага ордэна набыла шырокі міжнародны рэзананс.1 (ст.146)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.1 (ст.146)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Тым часам Вітаўту ўдалося дамагчыся, каб Констанцской сабор прызначыў яго папячыцелем Дорпатскага (Тартускага) епіскапа (з мэтай аховы яго ад Ноўгарада і Пскова). Аднак сустрэча Ягайлы і Вітаўта з вялікім магістрам Тэўтонскага ордэна і магістрам Лівоніі ў Вялёне 16-17 кастрычніка 1416 г скончылася нічым. Кіраўнікі Літвы і Польшчы ў некалькіх лістах канца 1416 і пачатку 1417 г. папярэдзілі сабор, што Тэўтонскі ордэн не паддаецца на ўгаворы.3 (ст.249)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Хрышчэнне Жамойці. Увесну 1416 г. на Канстанцкім саборы была выказана ідэя, што ў Жямойць павінны адправіцца яго місіянеры, і ў канцы лета дэлегацыя рушыла ў шлях. Здзейсніла яна не вельмі шмат, але быў важны сам факт яе знаходжання ў Жамойці. Услед за ёю восенню таго ж года ў Жамойць прыбылі Віленскі біскуп Пётр з Кустыні і некалькі літоўскіх святароў. Гэта было ўжо ўсенароднае хрышчэнне. Яно доўжылася ўсё лета 1417 г., Тады ж у Жамойць была зноў накіравана дэлегацыя Канстанцскага сабора. Парафіяльныя храмы пачалі будавацца ўжо ў 1416 г. Дэлегатаў Канстанцскага сабора сам Вітаўт сустрэў у Коўне і суправадзіў ў Жамойць. У абранай ім мясцовасці Варні (Varniai) быў заснаваны кафедральны сабор. У кастрычніку 1417 г. Львоўскі арцыбіскуп Ян Жешуўскі і Віленскі біскуп Пётр з Кустыні ўзвялі ў біскупы Жамойці Матфея Троцкага, які да таго часу ўжо быў настаяцелем Віленскага кафедральнага сабора. У 1417 г. у Жамойці ўжо існавала восем парафій.3 (ст.230)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Літоўская мітраполія. Пасьля сьмерці патрыярха Еўфімія ў сакавіку 1416 г. яго пераемнік Іосіф II паўтарыў праклён Рыгору Цамблаку. Праваслаўныя епікапствы Вялікага княства Літоўскага напоўніліся цыркулярамі, якія аб'яўлялі Цамблака вераадступнікам. Хоць праклёны Фоція не маглі параўнацца па ўзроўні з рыторыкай Цамблака, але іх практычны эфект вымушаў Вітаўта лавіраваць. Ён дазволіў некаторым епіскапствам і прыходам, па іх жаданню, мець дачыненні з Фоціем.3 (ст.236-237)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Царкоўныя справы кіеўскага мітрапаліта Рыгора Цамблака вядомы слаба. Пасля нашэсця ў 1416 г. нагайскага хана Эдыгея на Кіеў ён перанёс кафедру мітраполіі з Наваградка ў Вільню.1 (ст.209)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. "Кіеўскім" мітрапаліт называўся адно па тытуле. Сядзібай мітрапаліта Літоўскага і Кіеўскага ў Вільні была Прачысценская царква (Прачысценскі кафедральны сабор), збудаваны на загад вялікага князя літоўскага Альгерда яшчэ ў 1346 г.adЛітоўская мітраполія. Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі. нямала садзейнічаў развіццю кніжнасці, пісьменнасці, увёў значныя навацыі ў праваслаўную літургію.1 (ст.209)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Дачыненнi з Ардой. У 1416 г. Вітаўт быў заняты татарскімі справамі. Сын Тахтамша Саладзін, які наведваў Вітаўта, быў забіты сваім братам Керымбердзеем, які па-варожаму быў настроены супраць Вітаўта і сябраваў з Эдыгеем. Аднак у Волжскай ардзе была моцнай і партыя, якая цягнулася да Літвы і шукала ў Вітаўта заступніцтва. Вітаўт назначыў ад сябе ханам нейкага Бетсабулу, на якога ён надзеў у Вільні знакі ханскай годнасці: шапку і шубу барвянога сукна, вышытую золатам. Аднак пакуль Бетсабула змагаўся з Керымбердзеем за ўладу, Эдыгей уварваўся ў Кіеўшчыну (па Я. Длугашу). Кіеўская зямля была спустошана і было выведзена шмат палонных. Кіеў хоць выстаяў, але моцна пацярпеў ад пажараў. Між тым стаўленнік Вітаўта Бетсабула быў разбіты і забіты Керымбердзеем, які хутка сам быў забіты боатам Ярымфердэем.4 (ст.187-188)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891.

Мітрапаліт Рыгор Цамблак на богаслужэнні. Гравюра (Richental U. Concilium zu Constanz. Augsburg, 1483. P. LXX; Расійская дзяржаўная бібліятэка, Масква - РГБ; фота: www.pravenc.ru)

У студзені 1417 г. шмат шуму нарабілі сачыненні дамініканца Іаана Фалькенберга, нанятага тэўтонцамі. У пасквілі "Бярыся за меч" даказвалася, што палякі і іх кароль адступілі ад хрысціянства. У афіцыйным трактаце "Навука аб папскай і імператарскай уладзе" сцвярджалася, што ўлада імператара не менш папскай улады, і ён мае права распараджацца паганскімі краінамі. Фалькенберг патрабаваў забіць польскага караля і запалохваў Еўропу "сынам шаўца" Вітаўтам, які нібыта "абяцаў напаіць сваіх коней з Рэйна". Польская дэлегацыя падняла шум, і Фалькенберг быў узяты пад варту. Спецыяльная камісія 4 чэрвеня 1417 г. асудзіла яго выступ.3 (ст.249)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

11 лістапада 1417 г. Канстанцкі сабор абраў папам Аттона Калону, які прыняў імя Марціна V. Гэта быў прыхільнік Тэўтонскага ордэна, да таго ж абражаны ў запале спрэчкі польскай дэлегацыяй.3 (ст.249)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Місія Цамблака ў Канстанц. Сітуацыя двоеўладдзя ў праваслаўнай царкве Русі выклікала не толькі цалкам зразумелую барацьбу мітрапалітаў, якія ўзаемна "выкрывалі" і пракліналі адзін аднаго. Значна больш небяспечным для Кіеўскага мітрапаліта было тое, што крайне негатыўную ў дачыненні да яго пазіцыю заняў канстанцінопальскі патрыярх (спачатку Яўфімій, а пасля і яго пераемнік Іосіф II). У такой складанай сітуацыі, пад пагрозай страты пазіцый свайго пратэжэ і дыскрэдытацыі сваёй лініі сярод праваслаўных вернікаў Русі, Вітаўт праявіў максімум дыпламатычнай гнуткасці. Па-першае, ён яшчэ пры абвяшчэнні Рыгора Цамблака мітрапалітам пакінуў за сваімі падданымі права выбару, каму з іерархаў падпарадкоўвацца, стварыўшы тым самым прэцэдэнт верацярпімасці. Да таго ж ён выразна даў зразумець, што канфрантацыя з ім можа прывесці да страты пазіцый і Фоція, і канстанцінопальскага патрыярхату сярод праваслаўных падданых ВКЛ. Для гэтага Вітаўт арганізаваў паездку Рыгора Цамблака ў суправаджэнні пышнага прадстаўніцтва з усходняга духавенства ВКЛ, валошскіх і наўгародскіх зямель на Канстанцкі сабор у пачатку 1418 г.1 (ст.142-143)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Місія Цамблака заключалася ў дэклараванні намераў пошуку рэлігійнай уніі праваслаўнай царквы ВКЛ з каталіцкім касцёлам. Ідучы на гэты крок, Вітаўт моцна падвышаў у вачах папства і еўрапейскай грамад-скасці свой імідж каталіцкага манарха і нават больш - прыхільніка пераадолення царкоўнага расколу ў самым шырокім сэнсе гэтага слова.1 (ст.143)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. Унійная палітыка Вітаўта малявала яго ў самым выгадным святле, ствараючы літоўскаму валадару імідж змагара з царкоўным расколам. Увогуле, пасля Канстанцкага сабора Вітаўт стаў фігурай не лакальнага, а агульнаеўрапейскага маштабу, што, як паказалі далейшыя падзеі, ён імкнуўся максімальна выкарыстаць у сваіх мэтах.1 (ст.146)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Новы папа Марцін V, які прыняў праваслаўную дэлегацыю Вялікага княства Літоўскага узначаленую Рыгорам Цамблакам, царкоўную палітыку Вітаўта падтрымаў.3 (ст.249-250)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. Аднак, відавочна, далей дэкларацый аб намерах справу заключэння уніі Вітаўт весці не жадаў. Прызнанне ўлады папы магло б канчаткова адштурхнуць ад ВКЛ праваслаўных вернікаў Русі і зрабіла б немагчымым рэалізацыю Кейстутавічам яго "агульнарускай" праграмы. Такім чынам, рэальная унія заключана не была. Цамблак толькі прапанаваў дыспут па пытанні злучэння цэркваў, які, тэарэтычна, мог закончыцца і перамогай апанентаў Рыма, а значыць рэлігійных пачуццяў прыхільнікаў "грэцкай веры" не абражаў.1 (ст.143)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Знешне вельмі эфектнае з'яўленне Рыгора Цамблак ў Канстанцы не пацягнула за сабой ніякіх пераменаў. Канфліктная сітуацыя доўжылася, і Вітаўт не хацеў абвастраць адносіны з Канстанцінопалем і Фоціем, тым больш, што міжканфесійныя трэнні пагражалі аднаўленнем праваслаўнай апазіцыі (у 1418 г. пры дапамозе некаторых рускіх князёў і баяраў быў вызвалены з зняволення Свідрынайла).3 (ст.238)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Усе гэтыя падзеі былі цесна звязаны з агульнай палітыкай Літвы на Русі.3 (ст.238)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. У 1417 г. Вітаўт спраўляў вяселле сваёй унучкі - дачкі маскоўскага князя - Анастасіі з князем Аляксандрам (Алелькам) Уладзіміравічам, якому аддаў перавагу перад іншаму жаніху Янушу раціборскаму. З данясенняў лівонскага магістра прускаму вядома, што ў гэтым годзе Вітаўт хацеў аб'явіць вайну Пскову, але быў устрыманы Ягайлам.4 (ст.188)А. Барбашев. Витовт - последние двадцать лет княжения (1410-1430). С.Петербург, типография И.Н. Скороходова, 1891. У пачатку 1418 г. Пскоў заключыў з Лівонскім ордэнам дагавор, накіраваны супраць Літвы.3 (ст.238)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005. Пасля няўдалай спробы рэалізацыі свайго пачынання ў справе царкоўнай уніі вялікі князь літоўскі прытрымліваўся рэлігійнай талерантнасці, выкладзе-най ім у формуле: "... каторы б русін... хацеў бы па сваёй волі хрысціцца, няхай хрысціцца, а каторы б_не схацеў, хай будзе ў сваёй веры".1 (ст.179)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008.

Дачыненнi з Ордэнам. Вясной 1418 г. пачалося паўстанне сялян Жамойці. Прычынай паўстання сталі новыя павіннасці, што ўводзіліся мясцовай шляхтай, якая імкнулася атрымаць тое, чым валодала шляхта ў вялікакняскім дамене. Пацярпелі гаспадаркі некалькіх буйных феадалаў, былі закрануты некаторыя храмы. Паўстанцы праніклі і ва ўладанні крыжакоў, якім нанеслі некаторую шкоду. Вітаўту прыйшлося тлумачыцца з гэтай нагоды. Тэўтонская прапаганда трубіла аб супраціве жамойтаў хрысціянству, хоць матывы паўстання былі сацыяльнымі, а не канфесійнымі. Стараста жямайтов Кезгайла, пры судзейнічанні Вітаўта і шляхты Жамойці, хутка здушыў паўстанне.3 (ст.250)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

Гэтыя хвалявання супалі з куды больш сур'ёзнымі палітычнымі падзеямі. Падкрэсленыя Гарадзельскім актам прывілеі каталікам, а таксама канфлікт Вітаўта з Фоціем, ажывілі свецкую праваслаўную апазіцыю, сцягам якой ізноў стаў Свідрыгайла. У канцы сакавіка 1418 г. года князі Данііл Астрогскі, Аляксандр Нос і Андрэй Смаленскі пры падтрымцы большасці баяраў Валыні вызвалілі заключанага ў Крамянецкім замку самага юнага з Альгердавічаў. Змоўшчыкі ўзялі Луцк, аднак вялікакняскія адміністратары іх хутка ізалявалі. Свідрыгайла быў вымушаны бегчы праз Валахію ў Венгрыю, а затым у Аўстрыю, і нарэшце прыбыў у Канстанц да імператара Жыгімонта. Той імкнуўся выкарыставаць яго, аднак значна больш небяспечнымі выглядалі кантакты Свідрыгайлы з Тэўтонскім ордэнам, якія завязаліся ў красавіку 1418 г.3 (ст.250)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.

У красавіку 1418 г. Канстанцкі сабор быў распушчаны з-за пагрозы эпідэміі чумы. З роспускам сабора справа уніі прыпынілася.1 (ст.143)Ю. Бохан, Г. Галенчанка, В. Голубеў і інш. Гісторыя Беларусі (у шасці тамах) Другі том. Мінск, "Современная школа", "Экоперспектива", 2008. Не было прынята ніякага рашэння і аб Жамойці. Перамір'е было падоўжана да 13 ліпеня 1419 г. Марцін V спрабаваў даслаць свайго легата для вырашэння спрэчкі на месцы. Гэта супала з ініцыятывай Лівонскага ордэна, высунутай яшчэ ўлетку 1417: склікаць непасрэдныя перамовы бакоў, на што даў згоду Вітаўт.3 (ст.249-250)Эдвардас Гудавичус. История Литвы. 1 том (с древнейших времен до 1569 г.). Москва, Фонд им. И.Д. Сытина BALTRUS, 2005.