Пражская археалагічная культура - Спадчына Беларусі: гісторыя, культура, мастацтва

Вялікі ляпны гліняны гаршчок пражскай культуры з паселішча Востраў Пінскага р-на. Раскопкі В.С. Вяргей. (Музей гісторыі НАН Беларусі, Мінск: www.history.by) Фота: Р. Маісей

Археалагiчная культура славян, якая у IV (V) - VII стст. займала тэрыторыю ад Эльбы да правабярэжжа Сярэдняга падняпроўя і паўночнай часткі басейна Паўднёвага Буга, ад польскага Памор'я да Падунаўя і ўсходніх адгор'яў Альп. Найбольш характэрная прыкмета культуры - ляпны керамічны посуд з павышэннем ў верхняй трэці пасудзіны, які ўпершыню быў знойдзены ля Прагі. Пазней аналагічныя помнікі - лакальны варыянт - былі знойдзены на Украіне ля в. Корчак Жытомірскай вобл. Асноўнымі помнікамі культуры з'яўляюцца неўмацаваныя паселішчы - селішчы. Характэрны від жытла - паўзямлянкі, квадратныя або блізкія па форме да квадрата з печчу (каменкай ці глінабітнай) ці агменем у паўночным куце, у асноўным справа ад уваходу. Асноўныя гаспадарчыя заняткі - жывёлагадоўля і земляробства. Пахавальны абрад - трупаспаленне па-за межамі могільніка са змяшчэннем астанкаў ў ямку ці ў керамічную урну. Пахавальны інвентар бедны. На тэрыторыі Беларусі выяўлена каля 50 помнікаў, якія размяшчаюцца на поўдні і выцягнуты вузкай паласой ад Брэста і Камянца амаль да Мазыра. На аснове пражскай культуры і пры яе ўдзеле склаліся многія славянскія культуры апошняй чвэрці 1-га тысячагоддзя.

Даследаванні. Пачатак вывучэння старажытнасцяў культуры быў пакладзены работамі чэшскага археолага ўкраінскага паходжання І. Баркоўскага (Іван Борковський), які ў 1920-я гг. працаваў на катэдры археалогіі Ўкраінскага вольнага ўнівэрсытэту ў Празе.dІван Баркоўскі. Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі. Ён ўвёў у навуковы абыходак керамічныя матэрыялы 3-й чвэрці I тыс. н.э. са славянскіх помнікаў Чэхіі. Даследчык адзначыў, што падобная гліняны посуд вядомая таксама на тэрыторыі Польшчы і Германіі, і прапанаваў менаваць яе пражскай, паколькі лічыў, што яна развівалася аўтахтонна з керамікі культуры пахавальных скрыняў і кельцкай. І. Баркоўскі лічыў пражскай кераміку характэрнай для ўсяго славянскага свету пачатку сярэднявечнай пары.3 (ст.7)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны пачаўся перыяд актыўнага назапашвання археалагічных матэрыялаў. Славянскія старажытнасці пачатку сярэднявечча былі выяўленыя і даследаваны на шырокай тэрыторыі Сярэдняй і Усходняй Еўропы. У выніку аказалася, што славянскую гліняны посуд гэтага часу, аднесены І. Баркоўскім да пражскай, варта было падзяліць на некалькі лакальных груп. Так, былі вылучаныя пянькоўская і сукоўска-дзедзіцкая керамічныя групы.3 (ст.7)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995. Між тым помнікі на паўночным захадзе асноўнага арэала пражскай культуры (тыпу Сукаў-Дзедзіцы) адны даследчыкі вылучаюць як яе лакальны варыянт, іншыя ж лічаць асобнай мясцовай культурай.2 (ст.217)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011. Кераміка ж сярэдняга рэгіёну раннесярэдневечнага славянскага свету стала называцца пражскай-корчакской (у першай частцы назвы захаваўся тэрмін І. Баркоўскага, другая вытворная ад назвы паселішча Корчак на Жытоміршчыне, раскопкі якога далі найбольш характэрныя формы гэтай посуду.3 (ст.7)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Пражска-корчакскім старажытнасцям прысвечана мноства кніг і артыкулаў у самых розных навуковых выданнях. Спроба абагульнення матэрыялаў, сабраных да 70-х гадоў, належыць І.П. Русанавай (И.П. Русанова).3 (ст.10)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995. У межах вывучэння гісторыі славян у раннім сярэднявеччы аналізам матэр'ялаў пражскай культуры займаўся В.В. Сядоў (В.В. Седов).

Археалагічны музей Бжэзна (Březno, Чэхія; крыніца фота: www.turistik.cz)

Лакальныя варыянты пражскай культуры слаба даследаваны.2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011. Заслугоўваюць увагі выніковыя працы па асобных рэгіёнах пражска-корчакскага арэала і манаграфіі, прысвечаныя асобным найбольш даследаваным помнікам. Археалагічныя матэрыялы з тэрыторыі Польшчы знайшлі адлюстраванне ў кнігах М. Парчэўскага (M.J. Parczewski). У Чэхіі асноўная праца па вывучэнні і сістэматызацыі старажытнасцяў пражска-корчакскай культуры належыць І. Земану (J. Zeman). Вялікую цікавасць уяўляюць матэрыялы раскопак пасялення Бржезна, зробленых І. Плейнеравай (I. Pleinerovu). Д. Бялековай (D. Bialekova) была сабрана інфармацыя аб помніках пражскай культуры ў Славакіі. Кніга пра пачатак славянскай жыцця на тэрыторыі Чэхаславакіі напісана З. Кланицей (Z. Klanica). У басейне Эльбы на тэрыторыі Германіі абагульненні па помніках пражска-корчакскай культуры належаць Й. Герману (J. Herrmann) і Г. Брахману {H. Brachmann). Вялікае значэнне для вывучэння гэтых старажытнасцяў мае манаграфія Б. Кругера (B. Kruger), у якой апублікаваныя матэрыялы раскопак найцікавейшага селішча Дессау-Мозігкау. Матэрыялы пражска-корчакской культуры міжрэчча верхняга Днястра і сярэдняга Дняпра сістэматызавалі В.Д. Баран і І.П. Русанова.3 (ст.10)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995. Атрыбуцыю помнікаў пражскай культуры на тэрыторыі Беларусі, уключыўшы іх у шырокі цэнтральна- і ўсходне-еўрапейскі кантэкст, даў Ю.У. Кухарэнка.2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Лакалізацыя. Арэал пражска-корчакскай культуры ахоплівае шырокія вобласці ад басейна верхняй і сярэдняй Эльбы на захадзе да правабярэжжа Кіеўскага Падняпроўя на ўсходзе. На паўднёвым-захадзе помнікі з пражска-корчакскскім посудам сустракаюцца аж да ўзбярэжжа Адрыятыкі. Такая ж кераміка вядомая і ў левабярэжнай частцы Ніжняга Подунаўья, што сведчыць аб інфільтрацыі яе носьбітаў у гэтыя землі, якія у культурным дачыненні прыкметна адрозніваюцца ад асноўнага арэалу.3 (ст.7)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995. На тэрыторыі Беларусі выяўлена каля 50 помнікаў пражскай культуры, якія размяшчаюцца на поўдні і выцягнуты даволі вузкай паласой з захада на ўсход ад Брэста і Камянца амаль да Мазыра. Найбольш паўночныя пункты зафіксаваны на р. Ясельда каля в. Спорава Бярозаўскага р-на, р. Бобрык каля в. Камень Пінскага р-на Брэсцкай вобл., на р. Арэса каля в. Старыя Юркавічы Акцябрскага р-на Гомельскай вобл. Раннія помнікі пражскай культуры на ўсходзе вядомы каля Мохава ў арэале калочынскай культуры.2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Вытокі. Існуюць тры галоўныя гіпотэзы аб паходжанні пражскай культуры: 1) сфарміравалася на аснове пшэворскай культуры (ці аднаго з яе кампанентаў) у Вісла-Одэрскім рэгіёне (шэраг польскіх даследчыкаў, І.П. Русанава, часткова В.В. Сядоў); 2) склалася на аснове традыцый зубрэцкай культуры, якія знайшлі прашгу межах лакальнага варыянта чарняхоўскай культуры ў Верхнім і Сярэднім Паднястроўі (большасць украінскіх даследчыкаў, часткова В.В.Сядоў); 3) узнікла ў ходзе рассялення шэрага груп насельніцтва лясной зоны Усходняй Еўропы на захад і поўдзень (Дз.А. Мачынскі, М.Б. Шчукін, К. Гадлоўскі і інш.) ці ўзаемадзеяння традыцый нашчадкаў носьбітаў палескага варыянта зарубінецкай культуры з паўночнымі суседзямі пераважна на Палессі з далучэннем у дадейшым рассяленні роднасных груп (І.А. Гаўрытухін, шэраг беларускіх даследчыкаў).2 (ст.218-219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Варыянт рэканструкцыі раннеславянскага паселішча ў Бжэзна, Чэхія (мастак: Lidia Kobylińska; малюнак з сайту: archiwum.wiz.pl)

У правабярэжнай частцы Сярэдняга Падняпроўя славяне пражскай культурнай групы з'явіліся не раней VI ст. І. П. Русанова, вызначае самыя раннія пражскай-корчакскія помнікі Падняпроўя VI ст. Па ўсёй верагоднасці, у канцы IV - пачатку VI ст. гэтыя землі з-за празмернай увільготненасці былі непрыдатныя для вядзення земляробства і наогул не былі заселены. Археалагічных матэрыялаў гэтага часу тут не выяўлена. Пра тое ж кажа і адсутнасць якіх-небудзь субстратных элементаў у ранніх корчакскіх помніках. Даследуючы водныя назвы Правабярэжнай Украіны, А.М. Трубачоў прыйшоў да высновы, што "на правым беразе Прыпяці засяроджана значная частка старажытных чыста славянскіх гідронімаў". Гэта, відаць, таксама адзін з паказчыкаў незаселенымі гэтых зямель перад міграцыяй славян.3 (ст.24)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Фаза II - перыяд класічнай пражскай культуры, калі арэал культуры пашыраецца за кошт шэрага рэгіёнаў Падунаўя і Эльбы (VI ці сяр. VI — пач. VII ст.); фаза III - позні перыяд, калі ў недрах культуры пачалі складвацца асновы лакальных варыянтаў (VII ст., у некаторых рэгіёнах да сяр. VII ст.).2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011. Пачынаючы з другой паловы VI ст. славяне пражска-корчакскай групы шырока рассяляюцца ў басейнах сярэдняга цячэння Эльбы і Заале. Тут выяўлена мноства паселішчаў і грунтавых магільнікаў з пахаваннямі па абрадзе трупаспаленьня, якія адносяць да гэтай культуры і датуюць 2-й паловай або канцом VI - VII ст. Уяўляецца несумнеўным, што распаўсюджванне славянскага насельніцтва адбывалася па Эльбе і яе прытоках з поўдня, з тэрыторыі Чэхіі і Сярэдняга Падунаўя. Буйныя масы носьбітаў пражскай-корчакской культуры ў VI ст., абмінуўшы Карпаты з усходу, прасунуліся ў міжрэччы ніжняга Дуная і Днястра. Ляпных кераміка разгляданай культуры сустрэтая на шматлікіх паселішчах Малдавіі і паўднёва-ўсходняй частцы Румыніі з тыпова славянскімі паўзямлянкавымі жытламі. Аднак тут пражска-корчакскія старажытнасці не атрымалі самастойнага развіцця.3 (ст.30)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Фаза III - позні перыяд, калі ў недрах культуры пачалі складвацца асновы лакальных варыянтаў (VII ст., у некаторых рэгіёнах да сяр. VII ст.).2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011. Далейшае развіццё культуры ў розных рэгіёнах было неаднолькавым. На сярэднім Дунаі на яе тэрыторыю ўварваліся вялікія масы новага насельніцтва, і ў выніку ўзаемадзеяння і мецісацыі некалькіх племянных груп тут складваецца своеасаблівая славяна-аварскіх культура. У басейне Эльбы эвалюцыя пражска-корчакскай культуры была перапыненая новымі хвалямі міграцыі славян, якія належылі да іншых культурна-племянных стварэнняў. У паўднёвапольских землях пачынаючы з VIII ст. працякаў інтэнсіўны працэс узаемадзеяння славян пражска-корчакской групы з сукўвска-дзедзіцкімі плямёнамі, у якім часткова ўдзельнічалі яшчэ і заходнія балты. Больш ці менш спакойна пражска-корчакскія старажытнасці развіваліся толькі ў землях Правабярэжнай Украіны. Тут на мяжы VII і VIII ст. на іх аснове эвалюцыйна фармуецца лука-райковецкая культура, якая пазней увайшла ў склад старажытнарускай.3 (ст.30)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Рэканструкцыя раннеславянскага жытла па матэрыялах раскопак ў Бжэзна, Чэхія (малюнак з сайту: www.arup.cas.cz)

Паселішчы. Асноўнымі помнікамі пражскай культуры з'яўляюцца неўмацаваныя паселішчы - селішчы. Размяшчаліся яны, як правіла, па берагах вялікіх і малых рэк, каля ручаёў і іншых вадаёмах, часта на схілах надпойменных тэрас. Зрэдку паселішчы знаходзіліся і на адкрытых месцах плато. Паселішчы мелі ў асноўным невялікія памеры і складаліся ў сярэднім з 8-20 двароў-гаспадарак. Але вядомыя і паселішча як з меньшым, так і большым лікам пабудоў. Так, на селішчы Рашкаў III раскопкамі выкрыта 92 жытлы, але нейкая частка пабудоў, акрамя таго, была знішчаная пры абвалаў берага Днястра. На жаль, больш ці менш поўна раскапаных паселішчаў вельмі няшмат, таму цэласнай характарыстыкі іх памернасці даць не ўдаецца.3 (ст.10)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Даследчыкамі заўважана, што ў шэрагу рэгіёнаў пражска-корчакскага арэала паселішчы размяшчаліся гняздопадобна. Так, у Прыпяцкім Палессі зафіксаваныя "гнёзды", якія складаюцца з трох-чатырох паселішчаў, аддаленых адзін ад аднаго на 300-500 м. Адлегласці ж паміж "гнёздамі" дасягалі 3-5 км.3 (ст.10)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Вылучаецца два тыпы планіроўкі паселішчаў. Найбольш распаўсюджанай, відавочна, была кучавыя, бессістэмная забудова. Пры гэтым нярэдка назіраецца размяшчэнне жылых будынкаў нерэгулярны групамі. У прамежках паміж імі выяўляюцца гаспадарчыя ямные пабудовы, якімі, як мяркуюць даследчыкі, карысталіся калектыўна вялікія патрыярхальныя сем'і. Да другога тыпу належаць паселішчы, выцягнутыя ўздоўж берагоў рэк ці іншых вадаёмаў. Яны мелі радную забудову. На пасяленьні Дэсау-Мозігкаў зафіксаваны яшчэ адзін тып забудовы: каля дзесятка жылых пабудоў размяшчаліся колцападобна, а сярэдзіна паселішча заставалася незабудаванй.3 (ст.10)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Сярод помнікаў пражска-корчакской культуры вядомыя адзінкавыя гарадзішчы. Найбольш цікавым з'яўляецца гарадзішча ў з. Зімовы на Валыні. Яно ўладкавана на мысе высокага берага р. Луг, правага прытоку Заходняга Буга. Гарадзішча займае сярэдзінную частку мыса, абмежаваную глыбокімі равамі. Яго памеры 135 х 14 м. Раскопкі селішча паказалі, што яго паўднёва-заходні край быў умацаваны сцяной з драўляных стаякоў і замацаваных у іх гарызантальных бярвёнаў, а таксама частаколам. З процілеглага боку гарадзішча мела стромкі схіл, недаступны для праціўніка. У яго паўднёва-заходняй частцы раскопкамі адкрыта 13 вогнішчаў, уладкаваных на гліняных вымастках. Хутчэй за ўсё, гэта рэшткі вялікай наземнай пабудовы, можа быць, падзеленай на асобныя камеры і канструктыўна звязанай з абарончай сцяной. Шматлікія знойдзеныя на гарадзішчы металічныя прадметы - прылады працы, бытавыя рэчы, прыналежнасці адзення і ўпрыгажэнні, а таксама вырабы з косці, каменя і гліны, у тым ліку ліцейныя формачкі і тыгелькі сведчаць, што гарадзішча было пачатковым рамесным цэнтрам, у якім жылі і працавалі кавалі, ювеліры і камнерезы.3 (ст.11)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Жытло. Жытламі насельніцтва пражска-корчакской культуры былі пераважна паўзямлянкі, квадратныя або падквадратныя ў плане, памерамі ад 8 да 20 кв.м. Катлаваны іх апускаліся ў грунт ад 0,3 да 1 м і больш. Найбольш распаўсюджаная глыбіня - 0,5-1 м. Канструкцыі сцен былі рознымі. У адных выпадках гэта былі зрубы, складзеныя з бярвенняў, радзей з плах, у іншых сцены мелі слупавыя канструкцыі (з гарызантальных плах, упушчаных канцамі ў пазы стаякоў або прыціснутых да земляных сцен катлаванаў з дапамогай слупоў).3 (ст.11)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Раскопкі раннеславянскага жытла (крыніца фота: pf.ujep.cz)

Падлогі жылля былі землянымі, часам падмазанымі глінай, або высцілаліся дошкамі. У адной са сцен пабудоў рабіўся выраз для ўваходу, які закрываўся драўлянымі дзверамі. Для спуску ў жыллё звычайна ўладкоўваліся драўляныя лесвіцы. Зафіксаваныя таксама жытлы з калідорападобнымі прырэзкамі, у якіх меліся выразаныя ў грунце прыступкі для ўваходу. Мяркуецца, што агульная вышыня жылых пабудоў дасягала 2 м. Перакрыцці іх былі двухсхільныя, яны мелі драўляны каркас, пакрыты дошкамі або саломай.3 (ст.11)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Неад'емнай часткай ўсіх жылых пабудоў былі печы або агмені. Канструкцыі іх розныя. У адных выпадках гэта былі печы-каменкі, у іншых рэгіёнах печы будаваліся з гліны, а ў заходняй частцы пражскай-корчакского арэала дамінавалі агмені, складзеныя з гліны або невялікіх камянёў. Ацяпляльныя прылады знаходзіліся, як правіла, у адным з кутоў жылля, што складае этнаграфічную асаблівасць інтэр'еру славянскага дома.3 (ст.11)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Унутры жылля ўздоўж сцен ўладкоўваліся прылаўкі, выразаныя ў мацерыку са слядамі абліцоўвання дрэвам або ўладкованыя цалкам з дрэва. Яны служылі ляжанкамі і лаўкамі. У земляной падлозе некаторых пабудоў выяўлены невялікія ямкі, запоўненыя асмаленым дрэвам, магчыма, гэта сляды ножак сталоў ці іншай мэблі. Зафіксаваныя таксама ямы, у якіх былі пастаўленыя буйныя гліняныя пасудзіны з гаспадарчымі харчамі.3 (ст.11-13)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

У Беларусі даследавана каля 20 жытлаў пражскай культуры. Гэта блізкія па форме да квадрата пабудовы зрубавай канструкцыі з пясчанай падлогай, размешчанай на мацерыку або заглыбленай у яго да 0,4 м, арыентаваныя сценамі альбо вугламі па баках свету. Абаграваліся агнішчамі, складзенымі з камянёў і кавалкаў балотнай руды (Петрыкаў), кавалкаў металургічнага жужалю, у тым ліку ў спалучэнні з керамікай (Востраў), камянёў, замацаваных глінай (Петрыкаў). Некаторыя жытлы ацяпляліся печамі, збудаванымі з гліны і дробных камянёў на драўляным каркасе (Струга, Ліпляны, Петрыкаў), Печ-каменка на Беларускім Палессі выяўлена толькі ў адным выпадку — на селішчы Блювінічы.2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Сельская гаспадарка. Ландшафтная прыстасаванасць паселішчаў пражска-корчакской культуры, шматлікасць збожжавых ям, даследаваных раскопкамі, і рэчавы інвентар сведчаць, што асновай эканомікі насельніцтва гэтага арэалу было земляробства. Склад збожжавых культур у розных рэгіёнах яго быў неаднолькавым. У шэрагу мясцовасцяў пануючай культурай было проса, у іншых - пшаніца.3 (ст.21)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Інтэрер славянскага дому з Бжэзна, Чэхія (рэканструкцыя з сайту: www.skyscrapercity.com)

З перапрацоўкай збожжавых культур звязана выкарыстанне каменных жорнаваў, якія паўсюдна сустракаюцца на паселішчах. Для выпечкі хлеба і аладак шырока ўжываліся гліняныя патэльні. Іх жа выкарыстоўвалі для прыгатавання розных страў з нясьпелых зерняў ячменю і пшаніцы, а таксама ежы з проса. Захоўвалася зерне ў спецыяльных ямах колалападобнай або бочкападобнай формы.3 (ст.21)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Разам з земляробствам вялікае месца ў гаспадарчай дзейнасці славян займала жывёлагадоўля. Да інвентару гэтай галіны заняткаў адносяцца спружынныя нажніцы, якія выкарыстоўваліся для стрыжкі авечак, косы для нарыхтоўкі траў і сена, боталы-званочкі, а таксама адзінкавыя знаходкі цугляў і шпор. Асноўным жа крыніцай вывучэння жывёлагадоўлі з'яўляюцца остеалагічныя матэрыялы, якія пакуль нешматлікія. Яны паказваюць, што на першым месцы па колькасці асобін у большасці выпадкаў знаходзілася буйная рагатая жывёла, другое месца адводзіцца свінне, трэцяе - авечкам і козам і чацвёртае - коням. Перавага буйной рагатай жывёлы гаворыць аб мяса-малочным напрамку жывёлагадоўлі.3 (ст.21)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Паляванню і рыбнай лоўлі ў цэлым у эканоміцы славянскага насельніцтва арэалу пражскай культуры належала даволі другараднае месца. Верагодна, у лясістых рэгіёнах доля палявання на дзікіх жывёл была больш значнай, але матэрыялы для яе характарыстыкі пакуль адсутнічаюць. Асноўнымі прыладамі палявання на звера, відавочна, былі лук і дзіда, але адзінкавыя знаходкі наканечнікаў стрэл і наканечнікаў коп'яў маюцца толькі на вельмі нешматлікіх паселішчах. Таксама адзінкавыя і знаходкі рыбалоўных кручкоў і грузілаў.3 (ст.21-22)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Рамесніцтва. Рамеснае вытворчасць насельніцтва пражска-корчакской культуры можа быць ахарактарызавана толькі фрагментарна. Металаграфічнае вывучэнне кавальскай прадукцыі паказвае, што яны адковываліся цалкам з жалеза і сырцовай сталі з ужываннем тэхналагічных прыёмаў (цементацыя вырабаў з наступнай загартоўкай, пакеціравання сыравіны), узыходзячых да правінцыяльнарымскага рамяства. Разам з тым, асартымент кавальскіх вырабаў і аналіз іх тэхналогіі сведчаць аб прыкметнай архаізацыі железаапрацоўчага рамяства ў разгляданы час.3 (ст.23)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Можна меркаваць, што дрэваапрацоўчыя рамёствы, якія ў рымскі перыяд дасягнулі высокага развіцця, захоўваліся ў славянскай асяроддзі і ў раннім сярэднявеччы. Аднак дадзеных для іх характарыстыкі ў матэрыялах археалогіі вельмі няшмат. Выяўляныя пры раскопках паселішчаў рэшткі жылых і гаспадарчых срубных пабудоў (зафіксаваныя злучэнні "у лапу" і "у обло") сведчаць аб перайманні славянамі дасканалай будаўнічай тэхнікі рымскага часу. Маюцца таксама вельмі фрагментарныя сведчанні аб касцярэзным і камнеапацоўчым рамёствах.3 (ст.23)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Кераміка. Аснову пражска-корчакской керамікі складаюць высокія гаршкі з ўсечана-канічным тулавам, злёгку звужаным горлам і кароткім венцамі. Найбольшая пашырэнне іх прыходзіцца на верхнюю траціну вышыні. Паверхня посуду звычайна карычняватая, зрэдку крыху згладжаная. Большасць іх пазбаўлена арнаментацыі, толькі зрэдку сустракаюцца гаршкі з касымі насечкамі па верхнім краю венца. Уся гэтая кераміка выраблена без дапамогі ганчарнага круга. Гэты гаршкападобны посуд з'яўляюцца найбольш істотнай прыкметай пражска-корчакской культуры і дазваляе дастаткова дакладна акрэсліць яе арэал.3 (ст.7)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995. На тэрыторыі Беларусі ляпная кераміка культуры выяўлена ў пласце трох гарадзішчаў: Хотамель, Харомск у нізоўях Гарыні (Столінскі р-н Брэсцкай вобл.), Хільчыцы.2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Гаршкі пражскай культуры (Археалагічны музей ў Кракаве; крыніца фота: www.ma.krakow.pl)

Акрамя гаршкоў, на паселішчах сустракаюцца звычайныя гліняныя патэльні, зрэдку сустракаюцца і міскі. На найбольш ранніх паселішчах у невялікай колькасці прысутнічае і ганчарная посуд. Гэта шэрагліняная кераміка, добра вядомая на помніках пшэворскай і чарняхоўскай культур. На пражска-корчакскіх паселішчах яна прадстаўлена як сталовымі (пераважна рабрыстыя, раструбападобныя міскі з паддонам, з глянцаванай паверхняй шэрага або цёмнага колеру), так і кухоннымі (гаршкі з ашаршаўленай паверхняй) пасудзінамі. У адрозненне ад правенцыяльнарымскай керамікі раннесярэднявечны шэрагліняны посуд прадстаўлены больш абмежаваным асартыментам і звычайна не мае арнаментацыі. Толькі нешматлікі посуд ўпрыгожаны уразнымі гарызантальнымі лініямі. Аднак бясспрэчна, што гэтая кераміка, як і яе формы, непасрэдна звязаная з пшэворскім і чарняхоўскім ганчарствам.3 (ст.20)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Металічныя вырабы. Сярод вырабаў з жалеза пражска-корчакской культуры найбольш цікавай катэгорыяй з'яўляюцца знаходкі, якія характарызуюць гаспадарчую дзейнасць насельніцтва. Да такіх належаць, перш за ўсё, прылады земляробчай працы - наральнікі, матыжкі, сярпы, косы-гарбушы. Наральнікі знойдзеныя на паселішчах Гарадок, Бакота, Зімовы, Хотамель, Рыпнеў, а таксама ў складзе скарбу жалезных рэчаў у Летех пад Добржиховіцамі ў Чэхіі. Яны вырабляліся з суцэльнага кавалка жалеза, мелі параўнальна невялікія памеры, з лязом у форме трыкутніка. Гэтыя прылады падзяляюцца на два тыпы: утульчатыя і з борцікамі ў верхняй частцы, якія ўтрымлівалі іх на драўлянай аснове рала. Наканечнікі з борцікамі вядомыя і сярод правінцыяльнарымскіх старажытнасцяў, і відавочна, раннесярэднявяковыя з'яўляюцца іх працягам. Даследчыкі мяркуюць, што гэтыя наканечнікі належалі прыладам тыпу рала з полазам, які выкарыстоўваўся на параўнальна лёгкіх, верагодна, стараворных землях. Акрамя таго, у карыстанні, відавочна, былі драўляныя рала без жалезных наральнікаў. Цяглавай сілай для працы такімі прыладамі ў славян былі коні і валы. Распаўсюджанымі бытавымі прадметамі былі жалезныя нажы.3 (ст.20-21,23)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995. На тэрыторыі Беларусі бытавы гаспадарчы інвентар небагаты: нажы з прамой спінкай і чаранком, аддзеленым ад ляза невялікімі ўступамі, фрагментаваныя сякеры, піла, акоўка лапаты, серп, шыла, пласціністыя трапецападобныя крэсівы.2 (ст.219)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Дапаможнымі прыладамі апрацоўкі ворных участкаў былі жалезныя і касцяныя матыжкі. Ураджай з палёў здымалі пры дапамозе сярпоў, па форме блізкіх парабале, з адагнутым вонкі тронкам. Сучасныя сярпы ўзыходзяць да гэтых раннесярэднявечных прыладаў, а апошнія вядуць сваё паходжанне ад аналагічных рымскіх і правінцыйна-рымскіх. Для ўборкі ўраджаю, а ў асноўным для касьбы травы на сена шырока выкарыстоўваліся косы-гарбушы - масіўныя вырабы з трохі ўвагнутым лязом і выгнутай пяткай-штыром.3 (ст.20-21)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Гаршчок пражскай культуры (крыніца фота: pf.ujep.cz)

Вырабы з каляровых металаў прадстаўлены нешматлікімі спражкамі, бранзалетамі, пярсцёнкі, бляшкамі і прывескамі. Найбольш цікавая калекцыя такіх знаходак адбываецца з раскопак гарадзішча Зімна. У яе складзе маюцца бронзавыя і сярэбраныя спражкі розных тыпаў - з круглымі, авальнымі і фігурнымі рамкамі, простай і шарнірнай канструкцыі, а таксама прастакутныя "гітарападобныя". Шматлікія пасавыя бляшкі - двухшчытковыя, круглыя, трапецападобныя і фігурныя, праразныя і з рэльефным арнаментам, у выглядзе фігурак птушак. Сустрэтыя таксама бронзавыя і срэбраныя бранзалеты з патоўшчанымі гранёным і круглявымі канцамі, колакалападобныя і трапецападобныя прывескі, бронзавы пінцэт з пашыранымі канцамі. На іншых паселішчах вырабы з каляровых металаў параўнальна рэдкія, звычайна гэта адзінкавыя знаходкі; вядома нямала помнікаў, дзе яны адсутнічаюць зусім.3 (ст.20-21)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Пахавальны абрад. Раннімі пахавальнымі помнікамі з'яўляюцца грунтавыя могільнікі. Абрад пахавання - трупаспаленьне, якое здзяйсняецца ў боку. Рэшткі крэмацыі, сабраныя з пахавальнага вогнішча, змяшчаліся ў невялікіх (ад 20 да 80 см у папярочніку) і неглыбокіх (ад 20 да 50 см) ямках, нярэдка ў урнах - гліняных гаршках пражска-корчакского тыпу. Часам яны накрывалі плітняковым каменем, перакуленым уверх дном гаршком або патэльняй. Рэчаў пры пахаваннях амаль няма. Трапляліся толькі адзіночныя і часам невыразныя, нярэдка аплаўлены прадметы, сярод якіх ёсць шкляныя пацеркі, фрагменты касцяных грабянёў, жалезныя нажы, крэсіва, спражкі.3 (ст.14)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Колькасць пахаванняў у магільніках вельмі рознае. У многіх выпадках яны налічваюць да двух дзесяткаў трупаспаленьняў, але сустпакаліся таксама некропалі, якія складаліся з сотняў пахаванняў. Апошнія звычайна функцыянавалі даволі працяглы час. Геаграфічнае размеркаванне грунтавых магільнікаў ў праска-корчакском арэале вельмі нераўнамерна. Найбольшая колькасць іх выяўлена і даследавана ў заходніх частках арэалу - у Славакіі, Маравіі і ў басейне верхняга і сярэдняга цячэння Эльбы, сярэдняя частка тэрыторыі пражска-корчакской культуры прадстаўлена толькі адзінкавымі пахаваннямі.3 (ст.14)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

У VI-VП стст. атрымлівае распаўсюджванне курганны абрад пахавання. Гэтая асаблівасць развіцця пахавальнага рытуалу вылучае разгляданую групоўку сярод астатняга раннесярэднявяковага славянскага свету, паколькі славяне пянькоўскай і іпацешт-кындешцкай культуры курганнай абраднасці не ведалі зусім, а ў сукоўска-дзедзіцкім рэгіёне з'яўленне курганоў адносіцца да больш позняга часу і выклікана было знешнімі імпульсамі.3 (ст.14)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Раннія курганы як правіла не складаюць асобных магільнікаў, а размешчаны сумесна з больш познімі пахавальнымі насыпамі. Курганы невысокія (да 0,5 м), звычайна акружаны акопчыкам. Крэмацыя памерлых здзяйснялася на боку, а рэшткі спалення змяшчаліся ў падножжы курганоў або ў ямках пад імі. Абсалютная большасць пахаванняў не ўтрымліваюць рэчавых знаходак, многія трупаспаленьнямі былі і безурновымі.3 (ст.16)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Раннеславянскі крэмацыйны курганны могільнік (рэканструкцыя; мастак: Lidia Kobylińska; малюнак з сайту: archiwum.wiz.pl)

Перыяд VI - 1-й паловы VII ст. быў этапам зараджэння і станаўлення курганнай абраднасці у арэале пражска-корчакскай культуры. Асноўная частка яе носьбітаў у гэты час хавала памерлых яшчэ ў грунтавых могільніках. На наступным этапе - 2-я палова VII - VIII ст. - курганны абрад атрымлівае больш шырокае распаўсюджанне. Зараз гэтая абраднасць, акрамя тых рэгіёнаў, дзе яна вядомая ў папярэдняе час, з'яўляецца ў Малопольша, Сілезіі і на Эльбе. Аднак па-ранейшаму паралельна функцыянуюць і грунтавыя могільнікі.3 (ст.18)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

На трэцім этапе (VШ-Х стст.) курганны абрад пахавання шырока распаўсюджваецца па ўсім арэалу пражска-корчакской культуры, а грунтавыя могільнікі паступова спыняюць функцыянаванне. У гэты перыяд абрад крэмацыі памерлых паступова змяняецца трупапалажэннем. Пры гэтым звычай будаваць курганныя насыпы над пахаваннямі не зведаў прыкметных зменаў. Курганы з трупоположениями па вонкавым абліччу нічым не вылучаюцца ад насыпаў з пахаваннямі па абрадзе крэмацыі і размяшчаюцца, як правіла, у тых жа магільніках.3 (ст.18)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Матэрыялы для характарыстьткі пахавальнага абраду ў насельніцтва пражскай культуры на тэрыторыі Беларусі нешматлікія. Адзінкавыя грунтавыя пахаванні даследаваліся каля вёсак Хорск Столінскага рна Брэсцкай вобл., Хотамель, Снядзін і Бухліцкага хутара. Кераміка пражскага тытту зафіксавана ў кургане каля в. Семурадцы Жыткавіцкага р-на Гомельскай вобл., на правабярэжжы Прыпяці. Грунтавыя і падкурганныя пахаванні выкананы па абраду трупаспалення.2 (ст.220)Археалогія Беларусі. Энцыклапедыя у двух тамах. 2 том. Мінск: "Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі", 2011.

Славяне пражска-корчакскай культуры складалі адну з буйных племянных груповак, якая гісторыкам VI ст. Іярданам і візантыйскімі аўтарамі VI-VII стст. называлася sclaveni (склавены, дзе "к" безумоўна ўстаўное). Іярдан у сачыненні "Геціка", скончаным ў 551 г., паведамляе, што "шматлюднае племя венетаў" у яго час было вядома "пад трыма імёнамі: венетаў, антаў, склавенаў". Ім прыводзяцца і геаграфічныя каардынаты рассялення: "Склавены жывуць ад горада Навіетуна і вазера названага Мурсіянскім, да Данастра, а на поўнач - да Висклы".3 (ст.30)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Паводле Я.Ч. Скржынскай, горад Навіетун і Мурсіянскае возера абмяжоўвалі арэал склавен з захаду. Гэтым горадам хутчэй за ўсё быў Невіадун на р. Саве, тут жа знаходзілася і Мурсиянскае возера (ад горада Мурсы, цяпер - Осіек), якім мог быць Балатон (шлях да яго для рымлян пачынаўся ад горада Мурса). Такім чынам, геаграфічнымі каардынатамі рассялення склавен з'яўляюцца Балатон і ніжняе цячэнне р. Савы на паўднёвым-захадзе, Вісла - на поўначы, Днестр - на ўсходзе. Гэтая тэрыторыя як раз і з'яўляецца асновай арэала пражскай-корчакской культуры. Прыпяцкае Палессе і басейн Эльбы, якія знаходзяцца за межамі каардынат, названых Ярданам, былі асвоены славянамі ўжо ў другой палове VI ст.3 (ст.30)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.

Этнонімы асобных славянскіх плямёнаў ўнутры пражска-корчакского арэала невядомыя. Выключэннем з'яўляюцца дулебы, якія складалі нейкую частку разгляданай славянскай групоўкі. Сярэднявечнымі пісьмовымі дакументамі зафіксавана пражыванне дулебаў на Валыні, у Чэхіі, на сярэднім Дунаі паміж возерам Балатон і ракой Мурса, а таксама на верхняй Драва. Раскіданасць этнонімаў безумоўна адлюстроўвае міграцыі дулебаў ў розных напрамках з нейкага адзінага рэгіёну, лакалізаваць які не ўяўляецца магчымым. Гэты этнонім з'явіўся не ў эпоху ранняга сярэднявечча, а раней. Заходнегерманская паходжанне яго дапускае здагадка аб пражыванні ў рымскае час адзінага праславянскай племя дулебаў дзесьці на тэрыторыі пшэворскай культуры па суседству з старажытным заходнегерманскім арэалам.3 (ст.30)В.В. Седов. Славяне в раннем средневековье. Москва: "Институт археологии РАН", 1995.