Зарубінецкая археалагічная культура (зарубинецкая археологическая культура) - Спадчына Беларусі: гісторыя, культура, мастацтва

Керамічны посуд зарубінецкай культуры (Музей старажытнабеларускай культуры. Мінск) і фібула (Музей гісторыі Украіны. Кіеў). Фота Р. Маісея

Археалагiчная культура жалезнага веку, плямёны якой жылі на тэрыторыі Прыпяцкага Палесся, на правабярэжным Сярэднім і Верхнім Падняпроўі і на Левабярэжжы Дняпра да басейну Сярэдняга Сейма.^c Назва паходзiць ад могільніка ля с. Зарубінцы (Перэяслаў-Хмяльніцкі р-н на Кіеўшчыне), адкрытага ў 1899 г. Верагодна, узнікла ў выніку змешвання мясцовых плямён з находнікамі з паўночнага-захаду, захаду і поўдня.^c На поўдні Беларусі і на поўначы Украіны цалкам перакрывала тэрыторыю сваіх папярэднікаў - плямён мілаградскай культуры.^1(ст.93) Ляпны - грубаляпны або глянцавы - плоскадонны керамічны посуд прадстаўлены трымя устойлівымі формамі: высокімі гаршкамі ці жбанамі сярэдняга памеру, міскамі, невялікімі падобнымі да кубкаў пасудзінамі з ручкамі.^2(ст.321) Сярод іншых асаблівасцяў - спецэфічныя фібулы з трохвугольным шчытком. Для пахаванняў характэрны абрад трупаспалення са змяшчэннем парэшткаў ў безкурганных могільніках разам з разнастайным пахавальным інвентаром. Адзначаецца складаны розакультурны характар паходжання і моцныя сувязі з антычнай і латэнскай культурай.

Паходжанне. Культура мае складанае паходжанне. Узнікла яна амаль адначасова ў трох групах на мяжы III-II стст. да н. э. У складзе культур выяўляюцца рысы шэрагу рознаэтнічных кампанентаў: ясторфскай (германцы), паморскай культур пры сувязі з культурай Паянешты-Лукашоўка (дакі альбо іларыйцы) і значным уплыве кельцкіх традыцый латэнскай культуры. Гэта, на думку шэрага даследчыкаў, супярэчыць мяркаванню аб прыналежнасці зарубінецкай культуры да славянаў. Есць падстава атаясамлення зарубінецкага насельніцтва з бастарнамі. Акрамя таго розныя лакальныя групы зарубінцаў асямілявалі носбітаў іншых культур, што ўнесла дадатковыя асаблівасці ў іх старажытнасці, як, напрыклад уплыў мілаградскай культуры (верагодна балты), які быў вельмі грунтоўны на насельніцтва верхнядняпроўскай групы зарубінецкіх плямёнаў. Плямёны мілаградскай культуры, якія яшчэ існавалі ва Усходнім Палессі ў II ст. - першай палове I ст. да н. э. стрымлівалі прасоўванне зарубінцаў на поўнач, на правым беразе Дняпра і па Беразіне. Насельніцтва верхнядняпроўскай групы мелі сувязі і з носьбітамі культуры штрыхаванай керамікі, што прывяло да фарміравання змешанай групы помнікаў тыпу Чачэрск-Кісцяні. Падобная група (але з перавагай штрыхавікоў) знаходзілася ў нізоўях Бярэзіны (Шчаткава, Пятровічы).^{1 (ст. 102-103)}

Варыянты рэканструкцыі жытла на паселішчы зарубінецкай культуры ля в. Хотамель (Столінскі р-н).^{3(ст.135), 1(ст.92)}

Паселішчы насельніцтва зарубінецкай культуры зазвычай ладзіліся ў поймах рэк, на рачных тэрасах альбо на ўзвышэннях, у далінах рэк ці на мысах.^c Пануючым тыпам поселішчаў з'яўляліся адкрытыя селішчы. Гарадзішчы, якія сустракаюцца значна радзей, больш характэрны для Верхнягя і Сярэдняга Падняпроў'я. На тэрыторыі Беларусі выключна зарубінецкіх умацаваных паселішчаў не знойдзена: носьбіты культуры лічылі за лепшае займаць старыя мілаградскія гарадзішчы з далейшай мадэрнізацыяй абарончых збудаванняў.^a Гарадзішчы умацоўваліся рвамі і валамі, часам з невысветленымі драўлянымі канструкцыямі, магчыма агароджай.^c На даследаваных паселішчах выяўлены ўпрыгожанні, прылады працы, бытавы інвентар - сякеры-кельты і абужковыя сякеры, нажы, сярпы, іголкі, шылы, прабойнікі, долаты, наканечнікі дзідаў, стрэл і дроцікаў, гліняныя біканічныя і шайбападобныя праслічкі, грузікі і інш.^{1 (ст.94)}

Жытлы (наземныя альбо паглыбленыя) мелі ў паўночнай зоне зарубінецкай культуры бравенчатыя сцены, у той час як у паўднёвай — плецяныя з глінянай абмазкай на слупавой аснове.^c Лічыцца, што акрэслены тып жыллёвых пабудоў (наземныя слупавыя дамы, паўзямлянкі з апорным слупам) зарубінцы перанялі ад насельніцтва мілаградскай культуры.^{1 (ст. 103)} На паселішчах Палесся вядучым тыпам жылой пабудовы з'яўлялася паўзямлянка зрубнай канструкцыі (Велямічы, Атвержычы, Рэмель). Разам з тым выяўлены паглыбленыя у зямлю аднакамерныя пабудовы слупавой канструкцыі (Давыд-Гарадок, Хотомель). У Верхнім Падняпроўі дамінуючым тыпам жытла былі наземныя дамы са сценамі слупавой канструкцыі (гарадзішча Чаплін).^a Наземныя слупавыя жытлы (аднакамерныя, прамавугольныя або квадратныя ў плане) мелі плошчу 10-24 м². На селішчах, размешчаных на ўзвышшах, асноўным тыпам жылля была паўзямлянка, выглыбленая ў зямлю на 0,4-1 м, плошчай 8-24 м².^2(ст.263) Для абагрэву жытла выкарыстоўвалі агнішчы і печы (пазней) з камянёў і гліны,^1(ст.93) якія размяшчаліся ўнутры ў адным з кутоў ці каля сцяны^{2 (ст.263)}, альбо пасярэдзіне жылля.^c Побач з жытламі размяшчаліся гаспадарчыя і вытворчыя пабудовы, ямы-пограбы.^2(ст.263)

План і разрэз зарубінецкага пахавання з трупаспаленнем і ахвярнымі рэчамі (в. Атвержычы, Столінскі р-н).^{3(ст. 134)}

Могільнікі не маюць знешніх прыкмет^1(ст.93) і ўяўляюць сабой безкурганныя "могілкавыя палі".^c Пахаванне адбывалася па абрадзе трупаспалення за межамі некропаля.^1(ст.93) Па асаблівасцям пахавальнага обрада вылучаюць некалькі тыпаў пахаванняў. Найбольш распаўсюджанымі былі ямныя пахаванні, якія больш характэрны для Верхняга Падняпроўя (могільнік Чаплін: усе 282 магілы - ямныя). Да другой групы адносяцца урнавыя пахаванні, якія вядомы на могільніках Палесся (Велямічы-1, Велямічы-2, Атвержычы, Вароніна) і Сярэдняга Падняпроўя (Карчаватае, Пірагоў і інш.).^a Рэшткі нябожчыка (косці старанна ачышчаліся ад рэшткаў вогнішча) клаліся непасрэдна ў зямлю ці ў начынні-урны^c і змяшчаліся ў круглых або падоўжаных у плане ямках глыбінёю 0,2-1 м.^1(ст.93) Пахавальны інвентар даволі багаты і разнастайны: керамічны посуд, зброя, прылады працы, упрыгожанні (звычайна фібулы), часам рытуальнай ежай (неспаляныя косці свіней, кароў, баранаў).^c У Верхнім Падняпроўі выяўлены ямныя пахаванні і кенатафы (магілы без пахаванняў, у выпадку калі нябожчыка было нельга пахаваць), а ў Прыпяцкім Палессі - ямныя і урнавыя трупаспаленні і пахаванні няспаленых чарапоў. У пахаваннях, акрамя ляпных глянцаваных гаршкоў, сустракаецца грубаляпны негленцаваны посуд. У вялікай колькасці знойдзены спецэфічныя, так званага зарубінецкага тыпу фібулы, з трохвугольным шчытком, сярэдне- і познелатэнскія фібулы, посахападобныя і са спіральнай галоўкай шпількі, кольцы, падвескі, пранізкі, шкляныя і бурштынавыя пацеркі, прылады працы і зброя, косткі хатніх жывёл, рэшткі рытуальнай стравы. У некаторых пахаваннях палескіх могільнікаў знаходзяць вялікія бронзавыя шпількі са спіральным навершам, якія не сустракаюцца ў іншых рэгіёнах зарубінецкай культуры. Сваеасаблівасцю вызначаецца пахавальны інвентар могільніка ля в. Сямурадцы (Жыткавіцкі р-н), у якім выяўлены мініяцюрны посуд, які па сваёй форме паўтараюць вялікія начынні зарубінецкай культуры.^{1(ст.93-94)} Абрад трупапалажэння выкарыстоўваўся значна радзей.^c

Гаспадарка. Аснову гаспадаркі плямён зарубінецкай культуры складала земляробства — верагодна, падсечна-агнявое і пераложнае — з выкарыстаннем драўлянага рала без жалезнага сошніка. Выкарыстоўваліся жалезныя слабавыгнутыя сярпы і каменныя зерняцёркі. Вырошчвалі проса, ячмень, некаторыя гатункі пшаніцы (захаваліся зерні і адбіткі зерняў на бакавінах пасудзінаў), рэпу, лён і канаплю. Значную ролю адыгрывала хатняя жывёлагадоўля: разводзілі буйных і дробных рогатых жывёл, свіней і коней. Для нарыхтоўкі сена выкарысіоўвалі кароткія жалезныя косы. Практыкавалася таксама паляванне з сабакай — як мясная, так і пушная.^c

Металавытворчасць. Шырокае развіццё мелі чорная і каляровая металургія і металаапрацоўка. Жалеза аднаўлялі з мясцовай балотнай руды у спецыяльных глінабітных горнах, рэшткі якіх сустракаюцца на месцах паселішчаў. Зарубінцы засвоілі цэментацыю (насычэнне сталі вугляродам), тэхніку пакеціравання^c і зварку.^a Рэшткі кавальскіх шлакаў знойдзены практычна на кожным селішчы. Вядомы і спецыялізаваныя селішчы металургаў. Бронзу, якая у асноўным паступала з паўночнапрычарнаморскіх антычных калоній, плавілі ў гліняных тыглях, адлівалі ў формы пры дапамозе вострадонных льячак, а таксама кавалі, чаканілі і працягвалі.^c

Керамічны посуд зарубінецкай культуры.^1(ст.93)

Кераміка. Посуд зарубінецкай культуры – ляпны. Па тэхніцы апрацоўкі п паверхні падзяляецца на грубаляпны і глянцавы. Найбольш распаўсюджанай формай посуду былі гаршкі, затым міскі, кубкі, стопкі, глякі, вазы.^a Вырабляліся таксама карчагі (ёмістасцю да 20-30 літраў) для захоўвання прыпасаў, патэльні для выпякання аладак.^c Грубаляпны неглянцаваны посуд у асноўным трапляецца на месцах паселішч, у той час як у могільніках пераважваюць гліняныя глянцаваныя пасудзіны чорнага, карычневага або шэрага колераў.^1(ст.94) Лічыцца, што тэхналогія вырабу посуду з дамешкай жарствы была перанятая ў насельніцтва мілаградскай культуры.^1(ст.103) У керамічнай вытворчасці ганчарны круг з нажным кручэннем не выкарыстоўваўся, але пры гэтым чорнаглянцавы посуд падпраўляўся на ручным крузе. Частка гаршкоў дэкаравалася насечкамі і ўцісканнямі па краю венчыка, рэльефнымі валікамі з ямкавымі ўцісканнямі на тулаве, наляпнымі псеўдаручкамі-подкоўкамі, расчэсамі, зубчатым штампам. Вядома таксама арнаментальнае спалучэнне глянцавых і наўмысна адшаршаваных паверхняў. Акрамя таго, да 15% керамікі, якая сустракаецца на зарубінецкіх селішчах Сярэдняга Падняпроўя, складае прывазны ганчарны посуд, у аснонўным антычныя амфары.^c

Ткацтва. Аб ткацтве сведчаць пірамідальныя або канічныя гліняныя грузілы для кроснаў і біканічныя гліняныя прасліцы. Па меркаванню некаторых даследчыкаў, зарубінцы выраблілі і насілі доўгія кашулі (рубішчы) з суровай тканіны і, верагодна, тунікападобныя кашулі з доўгімі рукавамі, нешырокія порткі, абутак - посталы ці поршні з суцэльнага кавалка скуры, плашч-накідку ў халодныя часы. Важнай дэталлю мужчынскага і жаночага касцюму з'яўляліся металічныя ўпрыгожанні.^e

Знешнія сувязі. Найбольш цесныя сувязі падтрымліваліся з антычнымі гарадамі Паўночнага Прычарнамор'я, а таксама з латэнізіраванымі культурамі Цэнтральнай Еўропы.^a Хоць на зарубінецкіх помніках рэдка сустракаецца воінскі і конскі рыштунак, відавочны уплыў на мясцовую культуру адпаведных кельцкіх і сармацкіх традыцый. Латэнскі уплыў яскрава праяўляецца, акрамя таго, у пахавальным абрадзе, керамічным комплексе і ў элементах касцюма (упрыгожанні і дэталі адзення). У II - I стст. да н.э. шматлікія фібулы з бронзы і жалеза (іх знойдзена ужо каля 700) вырабляюцца па латэнскаму ўзор, а ў I ст. н.э. з рымскіх правінцый паступаюць фібулы новых тыпаў. Наибольшае распаўсюджанне атрымалі фібулы, якія ўзніклі на аснове латэнскіх і якія лічацца спецыфічна зарубінецкімі, з трохкутнай пласцінкай на плечыках фібулы. Да распаўсюджаных тыпаў упрыгожання адносяцца таксама бронзавыя шпількі для адзежы, бронзавыя браслеты і кольцы, жалезныя падковападобныя фібулы. Шкляныя рознакаляровыя пацеркі прывозіліся з паўночнапрычэрнаморскіх антычных цэнтраў.^c

Вераванні. Першавыснова матэр'яльнай культуры зарубінцаў фарміравалася на земляробчых каштоўнасцях, і была звязана з культам Зямлі.^e Таксама меў распаўсюджанне культ жывёл. Так пры раскопках могільніка Атвержычы (Столінскі р-н) ў адным з пахаванняў знойдзены косці мядзведзя, а на могільніку Чаплін (Лоеўскі р-н) у пахаваннях былі трубчатыя косці казулі, зуб сабакі, зуб каровы. У культурным пласце Чаплінскага гарадзішча знойдзены прасвідраваныя іклы ваўка, зуб мядзведзя і зуб бабра.^1(ст.119)

Этнічны склад носьбітаў культуры - пытанне, якое застаецца дыскусійным. Сярод даследчыкаў існуюць прыхільнікі прыналежнасці насельніцтва культуры да славянскай, балцкай і германскай супольнасці.^a

Знікненне культуры, верагодна, абумоўлена міграцыямі яе носьбітаў пад уздзеяннем экалагічных фактараў і зменамі, выкліканымі ўплывамі іншых культур у раёнах міграцыі. Посля гэтага ў зарубінецкім арэале, а таксама у басеіне Дзясны, у Смаленскім Падняпроўі, у вярхоўях Заходняй Дзвіны, у басейне Паўночнага Данца і на Верхнім Хапрэ, у Прыкарпацці, на Валыні і ў вусці Дуная з'явіліся новыя, так званыя познезарубінецкія помнікі (сярэдзіна I-II ст. н.э.). У арэале гэіых помнікаў з'явіліся кіеўская і чэрняхоўская культура, з якімі, па мяркаванню шэрагу даследчыкаў, звязаны працэсы славянскага этнагенэзу.^c Прычыну зыходу культуры ў беларускім арэале не высветлена. Аднак існуе дапушчэнне, што некаторая частка насельніцтва з Палесся мігравала на суседнюю тэрыторыю Польшчы і ў басейн Верхняга Нёмана.^a